کد مطلب: ۱۸۰۴۲
تاریخ انتشار: دوشنبه ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۸

شهرت «موش و گربه» در مکتبخانه‌های دوره قاجار

چهاردهمین نشست از مجموعه درس‌گفتارهایی درباره‌ی عبید زاکانی به بازخوانی پرونده‌ی موش و گربه منسوب به عبید اختصاص داشت که چهارشنبه ۱۸ اردیبهشت با سخنرانی دکتر حسن ذوالفقاری، عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس و پژوهشگر ادبیات عامه برگزار شد.

ذوالفقاری سخنانش را این چنین آغاز کرد و گفت: قصیده‌ی تمثیلی موش و گربه منسوب به عبید زاکانی همواره از پرخواننده‌ترین آثار ادبی ـ اجتماعی میان مردم و کودکان بوده و از شهرت و اهمیت بسیار برخوردار است. چنانکه سالیانی دراز جزو متون مکتبخانه به شمار می‌رفته است. طرح فشرده‌ی این داستان طنزآمیز و پندآموز، رفتار گربه‌ی ریاکاری است که با تظاهر به توبه و جلب نظر موش‌ها، آن‌ها را می‌درد. از این داستان انتقادی حداقل بیست نظیره به نظم و نثر در دست است که موش و گربه منسوب به شیخ بهایی معروف‌ترین آن‌هاست. نخستین‌بار استاد مجتبی مینوی در مجله‌ی یغما به صحت انتساب موش و گربه‌ی عبید پرداخت.

قدیمی‌ترین نسخه موش و گربه در دوره صفویه است

یکی از آثار بسیار ارزنده در زمینه ادبیات کهن «موش و گربه» شیخ بهایی است. باید به این نکته اشاره کنم که صحت انتساب موش و گربه به عبید زاکانی چیست؟ چقدر این موش و گربه مهم بوده که ده‌ها نظیره از آن به وجود آمده و شاعران و نویسندگان بسیاری به استقبال این قصیده داستانی بی‌نظیر رفته‌اند. موش و گربه به دلیل شهرتش چاپ‌های گوناگونی داشته است. یک دسته از موش و گربه‌های جدید، از دوره قاجار به بعد هستند، که زبانش مقداری ساده‌تر و کلماتش تغییر داده شده است. قدیمی‌ترین نسخه موش و گربه مربوط به سال ۱۱۵۳ هجری قمری و به دوره صفوی اختصاص دارد و در ایران هم چاپ نشده است. دکتر علی محدث نسخه‌ای از آن را در دانشگاه اوپسالا چاپ کرده که اعراب‌گذاری شده است. البته کمتر پیش می‌آید که نسخه‌های خطی اعراب‌گذاری شده باشد اما محدث این نسخه را در تونس در شمال آفریقا به دست آورده و احتمالاً چون مخاطبانش فارسی‌زبان نبوده‌اند برای راحت خواندن آن اعراب‌گذاری کرده است.

علی محدث در پیشگفتار فارسی موش و گربه منسوب به عبید زاکانی بر این نکته تاکید کرده است که موش و گربه کار عبید زاکانی نیست. نخست این‌که این مثنوی از دید سبکی با نوشته‌های سده‌ی هشتم هجری دوران زندگی عبید زاکانی همخوانی ندارد. سپس در هیچ یک از نسخه‌های کهن مجموعه آثار عبید زاکانی، موش و گربه یافت نمی‌شود. و دیگر این‌که در هم‌سنجی با نوشته‌های گوناگون عبید زاکانی، موش و گربه در سبک و محتوا کم‌مایه‌تر است. به گمان وی موش و گربه به احتمال زیاد در دوران شاه طهماسب اول یعنی در قرن دهم هجری نگاشته است و سراینده‌اش شاعری از فرقه پسیخانیان و نقطویان بوده که در این چکامه کشاکش‌های میان صفویه و پسیخانیان را به نمایش گذاشته است.

نام عبید زاکانی پشت کتاب موش و گربه است

این نسخه قدیم‌ترین و کامل‌ترین نسخه موش و گربه است که ۱۷۰ بیت دارد و دیگر نسخه‌ها دارای ۱۱۰ بیت است. داستان موش و گربه میان ایرانی‌ها بسیار مشهور بوده چرا که جزو کتاب‌های مکتبخانه‌ای بوده است. در دوران قاجار حدود ۷۰ کتاب در مکتبخانه‌های دوره قاجار خوانده می‌شده که یکی از آن‌ها موش و گربه بوده است. بنابراین چون کتاب درسی بوده شهرت فراوانی پیدا کرده است. این کتاب چ