کد مطلب: ۱۸۱۴۸
تاریخ انتشار: شنبه ۱۱ خرداد ۱۳۹۸

اهمیت فهم قرآن در بافتار تاریخی

غزاله صدر منوچهری

نشست هفتگی شهر کتاب در روز سه‌شنبه هفتم خرداد به نقد و بررسی کتاب «مضامین اصلی قرآن» نوشته‌ی فضل‌الرحمان، نویسنده‌ی نواندیش و تجددگرای پاکستانی، اختصاص داشت و با حضور دکتر ناصر مهدوی، دکتر مهرداد عباسی و فاطمه علاقه‌بندی، مترجم، در مرکز فرهنگی شهر کتاب برگزار شد.

   در ابتدای این نشست، حسین شیخ رضایی اظهار داشت: فضل‌الرحمان، از متفکران پاکستانی مقیم در کشورهای انگلستان و امریکا و تحصیل‌کرده‌ی دانشگاه‌های غربی است. شاید بتوان گفت، او یکی از پیشروان نهضت نواندیشی دینی است. چاپ دوم ترجمه‌ی «مضامین اصلی قرآن» به فارسی در فاصله‌ی زمانی بسیار کوتاه، نشان‌دهنده‌ی علاقه‌ی جامعه‌ی کتاب‌خوان ایرانی به فضل‌الرحمان است. افزون بر این کتاب، هم‌زمان کتاب «اسلام و مدرنیته»ی او نیز منتشر و با استقبال وسیعی روبه‌رو شد. گفتنی است این دو کتاب نخستین عناوین از مجموعه‌ی اسلام‌پژوهی نشر کرگدن به دبیری مهرداد عباسی‌اند.

   او افزود: نویسنده در این کتاب می‌کوشد توضیح دهد که قرآن به‌منزله‌ی متن به‌صورت موضوعی درباره‌ی هر یک از مفاهیمی که عنوان فصل‌هاست چه می‌گوید. کتاب در گفت‌وگویی نه‌چندان‌تصریح‌شده با متفکران و پژوهشگران غربی‌ای است که درباره‌ی قرآن سخن گفته‌اند. از لابه‌لای سطور و مقدمات می‌توان دریافت که نویسنده احتمالاً در وهله‌ی نخست مخاطب غربی را در نظر دارد که چیزی از آرای شرق‌شناسان و اسلام‌شناسان شنیده و بنا است در این کتاب پاسخی برای  آنها دریافت کند.

 نواندیشی دینی از پاکستان

فاطمه علاقه‌بندی اظهار داشت: کتاب «مضامین اصلی قرآن» در سال ۱۹۸۰، اواخر عمر فضل‌الرحمان و به‌تعبیری در دوره‌ی پختگی فکری او منتشر شد و در جهان اسلام و خارج از آن مورد اقبال پژوهشگران قرآنی قرار گرفت. حدود ۴۱ مدخل از «دایره‌المعارف قرآن لیدن» به این کتاب ارجاع داده است. مسلماً فضل‌الرحمان در ایران، کمتر از نواندیشان مصری و هندی شناخته شده است.

   او ضمن اشاره به اینکه انتشار آثار این نویسنده در ایران با صدمین سالگرد تولد او مصادف شده است، اظهار داشت: فضل‌الرحمان در خانواده‌ای کاملاً سنتی در پاکستان متولد شد و با اسلام سنتی کاملاً آشنا بود. تحصیلات دانشگاهی و تکمیلی خود را در خارج  از پاکستان شروع کرد و از رساله‌ی دکتری خود در مورد شرح «النجاه» ابن سینا در انگلستان دفاع کرد. حدود هشت سال در کانادا بود که رئیس‌جمهور وقت پاکستان به سبب ذهنیت تجددگرا و نواندیش فضل‌الرحمان از او دعوت کرد برای اصلاحاتی در برخی مسائل حقوقی به پاکستان برود. راست‌کیشان و اسلام‌گرایان سنتی از اندیشه‌های او استقبال نکردند. پس با دلخوری پاکستان را ترک کرد و تا پایان عمر در امریکا ساکن ماند.

   او ادامه داد: محور اصلی «مضامین اصلی قرآن» اخلاق قرآنی است. نویسنده در مقدمه دو دلیل برای تألیف کتاب بیان می‌کند. نخست، پاسخ به مسلمانان و آن مفسران سنتی که نگاهی جزءگرایانه به قرآن دارند. چراکه او معتقد است نگاه جزئی به قرآن باعث می‌شود که روح منسجم قرآنی را از دست بدهیم. دیگر، در پاسخ به غربیانی مانند جان ونسبرا که معتقد است قرآن در زمی