کد مطلب: ۱۸۶۳۴
تاریخ انتشار: شنبه ۲ شهریور ۱۳۹۸

خوب‌ و بد صمد بهرنگی

حسین آتش‌پرور

اعتماد: صمد بهرنگی آموزگاری بزرگ با وجدانی آگاه بود که برای شناخت بیشتر او باید به موقعیت خانوادگی- اجتماعی- اقلیمی- تاریخی و به طور کل به دوران زندگی او توجه کرد: تیرماه ۱۳۱۸ در جنوب تبریز به دنیا آمد. صمد دو برادر و سه خواهر داشت و پدرش کارگری فصلی بود که بیشتر با شغل زه‌تابی زندگی می‌کرد و خرجش بر دخل می‌چربید. بیشتر وقت‌ها مشک آب به دوش می‌گرفت و در ایستگاه «وازان» به روس‌ها و عثمانی‌ها آب می‌فروخت. نهایت فشار زندگی او را وادار کرد تا با فوج بیکارانی که راهی قفقاز و باکو بودند به قفقاز برود. رفت و دیگر بازنگشت. دوران معاصر به خصوص بعد از مشروطه یکی از پرفراز و فرودترین دورانِ تاریخ ما است و ما در مرکز این تحولات و گذرگاه که عبور و گذر از سنت‌ها به دوران مدرن است، قرار داریم؛ دوره‌ای که به خاطر همین ویژگی، ریشه بسیاری از ناهنجاری‌ها در آن دیده می‌شود و آن به این سبب است که مدرنیسم فرآیند جامعه ما نبوده و نیست؛ پدیده‌ای وارداتی است که گرچه خدمت‌های شگفت‌انگیزی به بشر کرده و می‌کند اما مسائل خاص خودش را بر جا گذاشته و می‌گذارد که باعثش نا آگاهی، یا نادرست روبرو شدنِ ما با آن بوده است. با چشم‌پوشی می‌شود گفت که مدرنیزه شدن ایران در پایه و بخش اداری به دوره رضا شاه بازمی‌گردد اما در اصل اواخر دهه سی و دهه چهل است که مدرن شدن ایران خود را بعد از کودتای انگلیسی- امریکایی ۲۸ مرداد و به پشتوانه آن، در بخش اجتماعی و صنعتی، نشان می‌دهد. برنامه‌هایی که فرآیند و حاصل آن کودتا در دو اتفاق یعنی انقلاب سفید (دی ماه ۱۳۴۱) و ورود سپاه صلح امریکا به ایران در سال ۱۳۴۲ که دکترین جان اف کندی است، خود را نشان می‌دهند. در این مقطع صمد بهرنگی پس از تحصیلات دبیرستان در ۱۳۳۴ به دانشسرای مقدماتی پسران تبریز می‌رود و در خرداد فارغ‌التحصیل می‌شود. از مهر همان سال در هجده سالگی تا پایان عمر در آذرشهر، ممقان، قاضی‌جهان، گوگان و آخی‌جهان در استان آذربایجان شرقی که آن زمان روستا بودند به تدریس می‌پردازد. در مهر ۱۳۳۷ در رشته زبان و ادبیات انگلیسی به دوره شبانه دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی دانشگاه تبریز می‌رود و هم‌زمان با آموزگاری، در خرداد ۱۳۴۱ تحصیلات خود را تمام می‌کند. بنا به آمار ِسال ۱۳۴۱ جمعیت ایران 20 میلیون نفر است که از این تعداد هفتاد در صد آن یعنی 14 میلیون روستایی تنها گذران زندگی‌شان بیشتر کشاورزی و شبه‌کشاورزی است.
در چنین هنگامه‌ای (۱۳۳۶) صمد بهرنگی در سن ۱۸ سالگی تا آخر عمر ۱۱ سال به روستاهای محروم آذریایجان می‌رود و وجدان آگاه و بیدار آن جمعیتی می‌شود که در آمار- سربازی- مالیات- و رای دادن‌ها به حساب می‌آیند اما در فرهنگ نادیده گرفته می‌شوند. این از یک جهت و از زاویه دیگر اقلیمی که صمد در آن زندگی می‌کند، آذری‌زبان هستند و زبان مادری‌شان که با آن حرف می‌زنند، در فرهنگ مسلط، اجازه تحصیل به آن داده نمی‌شود.
یکی از اساسی‌ترین کارهای او نقد کتاب‌های درسی و مسائل آموزشی مربوط به کار اوست. کتاب‌هایی که برای جامعه شهری نوشته شده و روستاها و مسائل آن اصلا در نظر گرفته نمی‌شود: اگر برف سنگین آذربایجان ارتباط روستا را با خارج قطع کرد و نفت سفید در ده پیدا نشد و خودت مریض و بی‌دارو و درمان و تنها بودی چه کار باید بکنی؟
تمام آثار صمد بهرنگی دارای ارزش‌های بالای انسانی جدا از هر نوع تفکر هستند و در اینجا فرصت بحث تخصصی بر تک‌تک کارها نیست اما درباره داستان‌های او می‌شود گفت که از داستان به عنوان قالب یا ظرفی برای بیان مضمون و اندیشه استفاده می‌کند و دید هنری و ادبیات در آنها نادیده گرفته می‌شود.ماهی سیاه کوچولو اثری مشهور و تمثیلی است که نوک پیکان آثار او به حساب می‌آید و عموم شاید به خاطر جایزه و شرایط خاصی که مرگ او پیرامون اثر به وجود آورد، آن را در چنین جایگاهی قرار می‌دهد، اثری است که به انسان تنها دید کلی می‌دهد و او را تک‌بعدی بار می‌آورد و از این بابت است که باید در خوانش آثار بهرنگی جدا از برخوردهای احساسی که تاکنون داشته‌ایم، برخوردی علمی و تخصصی بدون عصبیت داشته باشیم.
یکی از مهم‌ترین آثار او که اندیشه پیشرو و نظریه‌های هوشمندانه او را بازتاب می‌دهد و هنوز هم بعد این همه سال از نظر عملی به آن توجه نمی‌شود، کتاب ارزشمند کند و کاو در مسائل تربیتی ایران است.او در مدخل این کتاب می‌نویسد: چندی است که ترجمه و چاپ کتاب‌های روانشناسی و تربیتی به ویژه کتاب‌های امریکایی در ایران رونق یافته است به ظاهر امر خیری است و جای حرفی ندارد. در این بحث روشن می‌کنم نیروها و پول‌ها چه بیهوده بر سر این کتاب‌ها صرف شده و فایده‌ای برای فرهنگ ایران نداشته است.
صدی نود کتاب‌های ترجمه شده کتاب‌های مربیان امریکایی است و اینها خود کتاب‌شان را برای مردم و محیط خود نوشته‌اند و تجربه‌های تربیتی‌شان را هم روی همان دانش‌آموز و بچه‌های محیط خود کرده‌اند. مدرسه‌های مجهز با شاگردانی که دست‌کم روزانه یک وعده غذای کامل دارند و پدر و مادرشان دست‌کم به یکی از روزنامه‌ها و مجله‌های فراوان سرزمین‌شان مشترک هستند. و هرگز این امر مثلا برای مدرسه ده مت و امثال آن بزرگ‌ترین مشکل مدرسه نیست که سقف کلاس‌ها چکه بکند و اداره حاضر نباشد خرج کاهگل را به گردن گیرد.
(کندو کاو در مسائل تربیتی ایران- انتشارات صدای معاصر- چاپ دوم ۱۳۷۹- ص۶)
این یک نظر کلیدی است و اصلا بحث امپریالیسم شرق یا غرب و کشور امریکا- انگلیس- چین یا روسیه نیست. حرف صمد بهرنگی این است که: این آثاری که برای ما ترجمه می‌شود و قرار است ما از آنها استفاده کنیم، با توجه به تجربه‌ها، فرهنگ سرزمین و اجتماع خاص آن سر زمین‌ها نوشته شده و برای ما که فرهنگ و موقعیت شبیه به آنها نداریم، نمی‌تواند راهگشا باشد و در این رابطه یک نوع بیگانگی زبانی- فرهنگی به وجود می‌آید. این نظر نشان می‌دهد که تصمیم‌گیران کلان فرهنگی گرچه ممکن است تخصص‌های بالایی داشته باشند اما شناختی از جامعه و سرزمین و فرهنگِ متنوع ملی ما ندارند که برای تمام ملت با جنسیت و رنگ و بیماری‌های گوناگون، تنها یک نسخه و یک دارو تجویز می‌کنند.
مساله دیگر که صمد بر آن تاکید داشت، استفاده از زبان‌های بومی و مناطق در آموزش‌های عمومی است. سوال این است که وقتی ما در آموزش عمومی خود و زبان رسمی، در کنار آن زبان‌های بیگانه‌ای مثل انگلیسی- عربی- گاه فرانسه یا آلمانی درس می‌دهیم، چرا در مناطق مختلف زبانی مثل آذربایجان، کردستان، بلوچستان، زبان‌های بومی‌شان تدریس نکنیم و به تقویت و غنی شدن زبان رسمی کمک نکنیم. در این مورد لازم نیست جای دوری برویم این کار در کشور بزرگ هند با آن همه تنوع زبانی و اعتقادی انجام می‌شود و هیچ مشکلی را پیش نمی‌آورد. این یکی از دلمشغولی‌های اصلی این آموزگار بزرگ بود که زندگی کوتاه اما پر ثمر خود را برای بهتر شدن زندگی دیگران، بر سر آن گذاشت.

 

 

0/700
send to friend
مرکز فرهنگی شهر کتاب

نشانی: تهران، خیابان شهید بهشتی، خیابان شهید احمدقصیر (بخارست)، نبش کوچه‌ی سوم، پلاک ۸

تلفن: ۸۸۷۲۳۳۱۶ - ۸۸۷۱۷۴۵۸
دورنگار: ۸۸۷۱۹۲۳۲

 

 

عضویت در خبرنامه الکترونیکی شهرکتاب

Designed & Developed by DORHOST