کد مطلب: ۲۰۴۹۴
تاریخ انتشار: سه شنبه ۱۳ اسفند ۱۳۹۸

جست‌وجوی تکیه‌گاهی بزرگ‌تر از تاریخ

بهنام ناصری

اعتماد: وقتی از زبان رشته علمی و یا فرهنگی سخن به میان می‌آوریم، طبعاً نگاه‌مان ناظر بر تفکیکی است میان وجه عمومی زبان با کارکردهای تخصصی آن. به عبارتی زبان تخصصی (specialized language) به مجرد جاری شدن در بیان ما در هر بحث و تحلیلی یادآور زبان عمومی (general language) هم هست. قدرمسلم زبان تخصصی برای برساختن مفاهیم رشته‌ای خاص، ناگزیر به بهره‌برداری از امکانات زبان عمومی است. با پیشرفت علوم و توسعه عرصه‌های تخصصی در حوزه‌های مختلف علمی، فرهنگی و ... زبان‌های تخصصی هم تعدد یافتند و دامنه کارکرد تخصصی زبان هم گسترش پیدا کرد. در این میان، عرصه‌ای مانند عرفان و تصوف که فی‌نفسه آمیزه‌ای از مفاهیم تعریف و تعین‌یافته با عوالم ذهنی و انتزاعی است، برای مصون ماندن از غلتیدن در انتزاع محض، به نظر می‌رسد برای تعریف مفاهیم خود نزد پژوهندگان و حتی علاقه‌مندانش نیاز ویژه‌ای به پدیدآمدن زبانی مشترک بین آنها دارد. نیازی که تأمین آن قدر مسلم در گرو کارهای پژوهشی و مصروف داشتن زمانی به قاعده برای مطالعه منابع و مئآخذ موجود است. این‌ها را نوشتم تا برسم به کتابی دو جلدی که اخیراً نشر فرهنگ معاصر با عنوان «فرهنگنامه تصوف و عرفان» منتشر کرده است. اثری که حاصل نیم قرن پژوهش محمد استعلامی است و چنان که در عنوان فرعی آن آمده، به «مباحث، اعلام، اصطلاحات و تعبیرات» تصوف و عرفان می‌پردازد. محمد استعلامی در حوزه ادبیات کلاسیک فارسی نام آشنایی است. این مولوی‌پژوه و حافظ‌شناس ۸۳ ساله نیمه دوم دهه ۳۰ لیسانس ادبیات گرفت و سپس تحصیلات خود را تا دکتری ادبیات در دانشگاه تهران ادامه داد. آنچه نام او را بین اهالی ادبیات به ویژه دنبال‌کنندگان ادبیات قدمایی فارسی بر سر زبان‌ها انداخت، تصحیح «تذکره‌الاولیاء» عطار نیشابوری بود. تذکره‌الاولیایی که نام استعلامی را در مقام مصحح روی جلد خود دارد، تاکنون ۲۸ نوبت چاپ شده است. شرح هفت جلدی بر مثنوی معنوِی، منتشر شده به سال ۱۳۶۴ اثر مهم دیگری است که استعلامی به خاطر آن موفق به دریافت جایزه کتاب سال شد. او مدرس ادبیات فارسی هم بوده و تدریس در دانشگاه تهران، دانشسرای عالی و مرکز مطالعات اسلامی و دانشگاه مک گیل را در کارنامه خود دارد. تلمذ او از محضر بدیع‌الزمان فروزانفر و قرار داشتن در حلقه معاشران استاد تا پایان عمراز دیگر نکاتی است که معمولاً درباره استعلامی به آن اشاره می‌شود. به مناسبت انتشار «فرهنگنامه تصوف و عرفان» با استعلامی که در بلاد دیگری روزگار می‌گذراند، گفت‌وگو کردم که بخشی از آن را در اینجا می‌خوانید. متن مشروح این‌گفت‌وگو در سالنامه اعتماد منتشر خواهد شد.

 

ایده اولیه تألیف فرهنگ نامه تصوف و عرفان به چه زمانی برمی‌گردد؟ و تألیف را در چه تاریخی آغاز کردید؟

من از فروردین ۱۳۴۰ عضو هیات مؤلف لغت نامه دهخدا بودم و می‌بایست با کمک فیش‌هایی که دهخدا و یاران همزمان او فراهم کرده بودند، مقالات لغت نامه را تنظیم و با مراجعه به کتابهای موجود، مقالاتی را تألیف کنم. هر عضو هیئت مؤلف مسئول