کد مطلب: ۲۲۷۵۸
تاریخ انتشار: دوشنبه ۱۹ آبان ۱۳۹۹

محمدعلی موحد و برگی از تاریخ معاصر حقوق بین‌الملل ایران

وحید رضادوست

اعتماد: در مورد ماجرای ملی شدن نفت ایران بسیار نوشته‌اند و بیش و پیش از همه نیز نادره حقوق و ادبیات ایران؛ محمدعلی موحد. نوشتار حاضر را مجال بسط کلام در این باب نیست. آنچه انگیزه نگارش سطور زیر شد بیش از همه به قدردانی و قدرشناسی از شخصیتی برمی‌گردد که «دانش» و «بینش» او بر یکدیگر سبقت می‌گیرند. این کوتاه‌نوشت قطره‌ای است از دریا. نویسندگان و حقوق‌مداران و سیاست‌مداران بسیارند اما یک نفر می‌شود «محمدعلی موحد» که آوردن هر صفتی پشت نامش کم‌لطفی به مقام و منزلت او خواهد بود. این اواخر کتابی به دستم رسید که موضوع آن بیشتر برای اهالی حقوق بین‌الملل نام آشنایی دارد: سِر رابرت جنینگز؛ حقوقدان فقید انگلیسی(۲۰۰۴-۱۹۱۳). کریستین جنینگز(همسر «رابرت») در کتابی که سال ۲۰۱۹ تحت عنوان «رابی»(کوتاه‌شده نام همسر خود: رابرت) منتشر کرده با جمع‌آوری مکتوبات و اطلاعات درباره این حقوقدان برجسته، زندگینامه او را به رشته تحریر درآورده است.
جنینگز از سرآمدان حقوق بین‌الملل است. او از سال ۱۹۵۵ استاد حقوق بین‌الملل در دانشگاه کمبریج بود و در سال ۱۹۸۲ نیز به سمت قضاوت در دیوان بین‌المللی دادگستری(رکن اصلی قضایی سازمان ملل متحد) انتخاب شد و در اوایل دهه ۱۹۹۰ توانست به ریاست دیوان نیز دست یابد. او ویراست نهم کتاب بسیار معروف اپن‌هایم در حقوق بین‌الملل را منتشر کرد که از منابع بسیار مهم این رشته تلقی می‌شود. جنینگز پیش از تصدی مقام قضاوت در دیوان بین‌المللی دادگستری در موضوعات مختلف حقوق بین‌الملل به بسیاری از دولت‌ها- از جمله دولت ایران- مشورت می‌رساند. جنینگز در سال ۱۹۶۷ متصدی درس دوره عمومی در «آکادمی حقوق بین‌الملل لاهه» بود که یکی از بهترین دوره‌های آکادمی محسوب می‌شود.
ماجراهای بسیاری در این کتاب تازه منتشر شده ذکر شده که برای هر حقوقدان بین‌المللی‌ای علاوه بر جذابیت حاوی نکات مطالعاتی بسیار نیز هست که امیدوارم علاقه‌مندان به این مباحث از آنها غافل نشوند.
باری آنچه به فرازهای نخست نوشتار حاضر مربوط می‌شود، قسمتی از این کتاب است که به شرح دوران کار جنینگز به عنوان مدرس آکادمی لاهه(که به آن اشاره شد) می‌پردازد. در یکی از فرازهای کتاب به نقل یکی از نامه‌های «رابی» به همسرش آمده است:«امروز، هم سخنرانی داشتم، هم قرار ناهار با اهالی دانشگاه کلمبیا و هم یک سمینار به همین خاطر بسیار خسته‌ام. اما باید امروز عصر را به آماده کردن یک سخنرانی و صحبت با موحد برای فردا بگذرانم»(ص ۱۴۴).
باید تذکار داد که البته نویسنده کتاب(همسر جنینگز) در معرفی موحد کمی به خطا رفته است. او می‌نویسد:«گمان می‌کنم موحد یکی از نمایندگان شرکت نفت ایران- انگلیس بود»(همان صفحه، پانوشت ۱۴۵). با این حال چنین نیست.«شرکت نفت پرشیا و انگلیس»(Anglo-Persian Oil Company) در سال ۱۹۰۹ تاسیس شد که از سال ۱۹۳۵ تا ۱۹۵۱ با نام «شرکت نفت ایران- انگلیس» (Anglo-Iranian Oil Company) به کار خود ادامه داد. با این حال، این شرکت پس از ملی شدن صنعت نفت جای خود را به «شرکت ملی نفت ایران» (National Iranian Oil Company) داد و شرکت انگلیسی نیز تبدیل به شرکت «نفت بریتانیا» (British Petroleum) شد. حال می‌توان فهمید کجای سخن همسر جنینگز چندان دقیق نیست: در واقع «موحد» در سال ۱۹۶۷(یعنی سال سخنرانی جنینگز در آکادمی لاهه) در «شرکت ملی نفت ایران» مشغول به کار بود نه در «شرکت نفت ایران و انگلیس».
ماجرای ارتباط جنینگز و موحد در کتاب زندگینامه مذکور به اینجا ختم نمی‌شود. جنینگز در نامه‌ای دیگر به همسرش می‌نویسد:«دیروز روز نسبتاً شلوغی داشتم. موحد ساعت ۹:۳۰ با کارهای بسیار بیشتری رسید و ما تا زمان سخنرانی من صحبت کردیم. موحد در سخنرانی‌ام شرکت کرد. بعد من در هتل به او ناهار دادم(مردی بسیار بی‌آلایش: آب خواست و مقداری ماهی بدون سس و هیچ چیز تجملی و نه هیچ چیز دیگر). پس از ناهار در حوالی «ماوریتس‌هاوس» [نگارخانه‌ای در لاهه هلند] گشت زدیم که به وضوح او را عمیقا تحت تاثیر قرار داد. بعد از آن او به آمستردام رفت. امروز به تهران پرواز می‌کند...»(ص ۱۴۶).
سال‌ها بعد(یعنی زمانی‌که جنینگز دوران قضاوت در دیوان بین‌المللی دادگستری را به پایان رسانده و جای خود را به نخستین قاضی زن در این دیوان- روزالین هیگینز- داده بود) موحد در دعوای ایران بر ضد ایالات متحده در قضیه سکوهای نفتی در پیشگاه دیوان بین‌المللی دادگستری حاضر شد و به ارائه نظرات حقوقی خود به تیم حقوقی ایران پرداخت. جیمز کرافورد(استاد بازنشسته حقوق بین‌الملل دانشگاه کمبریج و قاضی کنونی دیوان بین‌المللی دادگستری) که در آن زمان یکی از مشاوران حقوقی ایران محسوب می‌شد، گفته بود که در جلسات‌مان، موحد کم سخن گفت اما بجا!

 

 

0/700
send to friend
مرکز فرهنگی شهر کتاب

نشانی: تهران، خیابان شهید بهشتی، خیابان شهید احمدقصیر (بخارست)، نبش کوچه‌ی سوم، پلاک ۸

تلفن: ۸۸۷۲۳۳۱۶ - ۸۸۷۱۷۴۵۸
دورنگار: ۸۸۷۱۹۲۳۲

 

 

عضویت در خبرنامه الکترونیکی شهرکتاب

Designed & Developed by DORHOST