گزارش نشستها
- تبیین دورههای نشانهشناسی که در مرکز فرهنگی شهرکتاب برگزار خواهد شد.
آیدین فرنگی: یک هفته پیش از آغاز کلاسهای دورهی نشانهشناسیِ مرکز فرهنگی شهرکتاب، روز یکشنبه شرکتکنندگان و استادان دوره نشست ویژهای را برگزار کردند. نشست مذکور با دو هدف تشکیل شده بود: یکی ارائهی تصویری کلی از مباحث مورد بررسی در طول کلاسها و دیگری رونمایی از مجموعهی کتابهای مرتبط با حوزههای متنوع نشانهشناسی. در این برنامه هر یک از استادان معرفیِ کوتاهی را از کتاب و سرفصلهای مورد بررسی در کلاسشان ارائه کردند.
مجموعهی آثار مرتبط با نشانهشناسی را نشر «علم»، زیر نظر دکتر فرزان سجودی، منتشر کرده است. کتابهای سری نخست این مجموعه که «مجموعهی نشانهشناسی و زبانشناسی» نام دارد، عبارتاند از: نشانهشناسی کاربردی، نشانهشناسی عکاسی، زبان روزنامه، نشانهشناسی: نظریه و عمل،ـ جستجوی نشانهها، معناکاوی: به سوی نشانهشناسی اجتماعی، نقصان معنا، مارسل پروست و نشانهها، درآمدی بر مطالعات ترجمه. از این مجموعه چند جلد دیگر نیز به زودی منتشر خواهد شد که نامشان در زیر میآید: نظریهی نشانهشناسی، نشانهشناسی فرهنگی و بازی نشانهها. نشر علم مجموعهی مرتبط دیگری را هم تاکنون در پنج عنوان منتشر کرده که اسامی کتابهای این مجموعه چنین است: نقد و نظریه پسااستعماری، روایتِ فلسفیِ روایت، زیباشناسی نفی در آثار مالارمه، بارت و خوانشی پساساختگرا از آثار عباس کیارستمی. برخی از کتابهای فوق ترجمه و برخی دیگر تالیف شدهاند.
کارگاه اول: مبانی نظری نشانهشناسی
دکتر فرزان سجودی، دبیر مجموعههای مرتبط با نشانهشناسیِ نشر علم، نخستین سخنران برنامه بود. او از «حلقهی نشانهشناسی تهران» سخن گفت و یادآور شد: «ما در سری کتابهای مرتبطی که نشر علم آنها را به چاپ رسانده، تلاش کردهایم کاری متمرکز عرضه کنیم. مجموعهی حاضر حاصل تشخیص ضرورت انتشار کتابهای نشانهشناسی در زبان فارسی است. نشانهشناسی حوزهای است از دانش که بهرغم سن اندک آن در جهان، در ایران عمری بسیار اندکتر دارد و اگر از برخی مطالب متقدم صرف نظر کنیم، خواهیم دید سابقهی طرح جدی مباحث مرتبط با این رشته در کشور ما به بیش از دوازده هم سال نمیرسد. ضروری بود آنچه به صورت شفاهی در کلاسها مطرح میشد به شکل منابع مکتوب و قابل ارجاع درمیآمد و رسیدن به ضرورت تدوین منابع در زبان فارسی، ما را به سمت ترجمه و تالیف کتابهای دو مجوعهی حاضر کشاند. از طرف دیگر در ایران نشانهشناسی هنوز به عنوان یک رشتهی دانشگاهی رسمیت نیافته و این در حالی است که در برخی کشورها نشانهشناسی از سطح کارشناسی تا دکتری رشتهای است دانشگاهی و در بسیاری از کشورها هم این رشته در دو سطح فوقلیسانس و دکتری آموزش داده میشود. در چنین شرایطی در ایران تنها میتوان با کارگاههای آزاد به پر کردن خلاء ناشی از فقدان نشانهشناسی در محیطهای دانشگاهی پرداخت.»
سجودی در مورد دورهی نشانهشناسی شهرکتاب نیز گفت: «اولین کارگاه این دوره با مبانی نظری نشانهشناسی به مدت پنج جلسه آغاز خواهد شد و بعد به ترتیب کلاسهای نشانهشناسی اجتماعی، نشانهشناسی ادبیات، نشانهشناسی سینما، نشانهشناسی تصویر، نشانهشناسی تبلیغات، نشانهشناسی فرهنگی، مباحث بینامتنیت و سرانجام کلاس روایتشناسی برگزار خواهد شد. پس از این دوره، دورههای جدیدتری را تعریف خواهیم کرد که در آنها به مباحث مربوط به عرصهی ادبیات به شکل جزءنگرانهتری پرداخته و بحثهای عرصهی رسانه را نیز تحت پوشش قرار میدهیم. منابع پایهی اولین کارگاه نیز کتابهای «نشانهشناسی کاربردی» و «نشانهشناسی، نظریه و عمل» خواهد بود.»
کارگاه دوم: نشانهشناسی اجتماعی
دکتر فرهاد ساسانی، مؤلف کتاب «معناکاوی به سوی نشانهشناسی اجتماعی» و مدرس دورهی نشانهشناسی اجتماعی تصریح کرد: «هرچند در این کتاب وامدار ایدههای ژولیا کریستوا نیستم، اصطلاح معناکاوی را از وی گرفتهام. نشانهشناسی اجتماعی تا حد زیادی معطوف به دیدگاهی است که در حوزهی زبانشناسی نقشگرا مطرح شده. هرچند از طرف دیگر تحت تاثیر کامل «مایکل هالیدی» هم نبودهام، لازم است از وی نام ببرم. متاسفانه به دلیل تسلط کامل زبانشناسی «چامسکیانه»، و نه الزاما زبانشناسی آمریکایی بر رشتههای زبانشناسی در ایران، بخشهای دیگر و مهم زبانشناسی معرفی نمیشود که یکی از آنها زبانشناسی نقشگراست. یکی از مهمترین نظریهها در عرصهی زبانشناسی نقشگرا نیز متعلق به هالیدی و شاگردان اوست. هالیدی از چیزی به نام نشانهشناسی اجتماعی یاد میکند و زبان را مهمترین نظام نشانهای میداند؛ چه در فرآیند یادگیری زبان و چه در تعامل با اجتماع. او هم به جنبهی تعاملات اجتماعی زبان میپردازد و هم به جنبهی شناخت؛ درحالیکه بسیاری از دیدگاههای زبانشناسی فقط روی یکی از این دو متمرکز شده است. بعد از طرح تحلیل انتقادی گفتمان و زبانشناسی انتقادی، کسانی ظهور کردند و همین اصطلاح را در حوزههای دیگر نشانهای ادامه و بسط دادند که از آنها حتی با نام مکتب سیدنی نیز نام برده میشود. بخش دیگر کار را از دیدگاههای مطرح در حوزهی هرمنوتیک الهام گرفتهام که در این میان تا حد زیادی میتوانم از گادامر، تفاسیر قرآن و دیدگاههای باختین یاد کنم. سپس متمرکز شدم بر محورهای دیگر و کوشیدم ترکیبی از محورها را مورد توجه قرار بدهم که باز حسب شرایط دچار تغییر میشوند. نشانهشناسی اجتماعی به عنوان حوزهای که راه خودش را طی میکند، به نظامهای غیر زبانی میپردازد و هنوز به شکل نظامی مدون درنیامده است.»
ساسانی در مورد کارگاهش نیز تصریح کرد: «در کارگاه به زبانشناسی انتقادی و تحلیل انتقادی گفتمان خواهیم پرداخت. برخی، نشانهشناسی اجتماعی را از یکی از شاخهها و رویکردهای تحلیل انتقادی گفتمان دانستهاند. البته پیش از هر چیز باید با زبانشناسی نقشگرا آشنا شویم و سپس به نشانهشناسی اجتماعی خواهیم رسید. در مورد موسیقی، کلام، گفتار، صدا، نشانهشناسی مکان و چندشیوگی نیز بحث خواهیم کرد.»
کارگاه سوم: نشانهشناسی ادبیات
دکتر حمیدرضا شعیری، مدرس دورهی نشانهشناسی ادبیات دربارهی یکی از کتابهای این دوره، کتاب «نقصان معنا»، که خود آن را به فارسی برگردانده خاطرنشان کرد: «این کتاب اثری است در حد واسط نشانهشناسی کلاسیک و نشانهشناسی مدرن و زمینه را برای عبور از وضعیت کلاسیک به شرایط مدرن مهیا میکند. نقصان معنا کتابی است کمحجم، اما بسیار فشرده؛ چنانچه گاه تاریخی چهل ساله را در یک سطر گنجانده است. حین ترجمه، برای ارائه اطلاعات به مخاطب ایرانی، ناگزیر از نوشتن پاورقیهای بسیار بودم، طوریکه میشود گفت حجم پاورقیها بیشتر از حجم متن اصلی شد. مباحث کتاب حول محور انسان میچرخد و بازی نشانهها را در تمام سطوح مورد بررسی قرار داده است.»
شعیری در مورد کلاس نشانهشناسی ادبیات یادآور شد: «در این کلاس ابتدا ناگزیریم نگاهی به گذشته داشته باشیم، به همین دلیل کلاس را از سوسور شروع خواهیم کرد، اما به سرعت از روی آراء وی خواهیم گذشت و به وضیعتهای جدیدتر خواهیم رسید و آخرین وضعیتها را هم بررسی خواهیم کرد. ما مسیر تحول نشانه به گفتمان را تحلیل خواهیم کرد؛ زیرا نشانه در گفتمان به کار رفته و تبدیل به نشانهی گفتمانی شده است. البته گفتمانها هم از نشانهها تاثیر پذیرفتهاند و به وضعیت گفتمانهای نشانهای رسیدهاند. در نهایت، نظامهای متفاوت گفتمانی را خواهیم شناخت و از نظامهای گفتمانی غیر روایی یا پسا روایی، عاطفی، حسی و ادراکی، تنشی و پسا ساختاری سخن خواهیم گفت و سرانجام به جمعبندی خواهیم رسید. منابع این کلاس پنج جلسهای نیز عبارت است از: مبانی معناشناسی نوین، تجزیه و تحلیل نشانه - معناشناختی گفتمان، نشانه - معناشناختی سیال و نقصان معنا.»
کارگاه چهارم: نشانهشناسی تصویر
دکتر سجودی که مدرس کارگاه است، دربارهی مواردی که قرار است در کلاس نشانهشناسی تصویر بررسی شود گفت: «این دوره با مباحث پیشانشانهایِ تصویر شروع میشود و سه سطحی که پانوفسکی در تحلیل تصویر مطرح کرده، شامل میشود. بعد به سراغ بلاغت تصویر خواهیم رفت و رویکردهای بارتی را خواهیم شکافت. بحث دلالتهای صریح و ضمنی هم در این مقوله میگنجد. استعارهی تصویر مبحث بعدی است و سپس نشانهشناسی اجتماعی و مطالعهی تصویر در برنامهی ما قرار خواهد گرفت. سرانجام به نشانهشناسی لایهای و تصویر خواهیم پرداخت. چون در نشانهشناسی لایهای به صورت دائم با لایههای متعدد «نوشتاری - تصویری» روبهرو خواهیم شد، بررسی و مطالعهی روابط این لایهها، روابط انسجامی و عدم انسجامی نیز در ردهی مطالعات مربوط به لایه و تصویر قرار خواهد گرفت.»
کارگاه پنجم: نشانهشناسی سینما
امیرعلی نجومیان مدرس کارگاه نشانهشناسی سینما سخنان خود را با تشریح اهمیت نشانهشناسی آغاز کرد و با بیان اینکه «نشانهشناسی خلاف رویکردهای حوزهی نقد که بیش از سی سال نپاییدهاند، توانسته به عمری صد ساله برسد و همچنان نیز با قدرت پیش برود»، افزود: «نشانهشناسی توانست زبانی برای نظریهی نقادانه فراهم کرده و نیاز آن را به مجموعهی اصطلاحات تامین کند. نشانهشناسی زبان نقد را مطرح کرد و این زبان امروز در سایر حوزههای نقد به عاریت گرفته شده است. پیش از نشانهشناسی اگر کسی میگفت زبان این تابلو چنین است یا زبان این قطعهی موسیقی چنان، همه به او میخندیدند، ولی امروز جزء بدیهیات است که وقتی راجع به اثری هنری صحبت میکنیم، از زبان آن سخن بگوییم. تحت تاثیر نشانهشناسی است که ما امروز به سادگی از زبان سینما و زبان مطبوعات و ... حرف میزنیم. اکنون کسانی که در حوزهی نقد سینما حرفی برای گفتن دارند، از اصطلاحات نشانهشناسی نمیتوانند گریزی داشته باشند. حتی فردی مثل ژیژک که ممکن است وقتی دربارهی نشانهشناسی با او سخن میگویند، برافروخته شود، در آنالیز تصاویرش به صورت مرتب از اصطلاحات نشانهشناسی بهره میبرد. قبل از ژیژک، دلوز را در این حوزه داریم که در نوشتههای سینماییاش از نشانهشناسی متاثر بوده است. دریدا همچنین و نیز شخصی مثل دوراتیس که سهم بزرگی در نشانهشناسی سینما در حوزههای روانکاوی، فمینیزم و نقد فرهنگی دارد. اولین شخصی که در حوزهی نشانهشناسی سینما حرف زده، مِتز نام دارد که البته دیدگاههایش بعدها دستخوش تغییر میشود. به هر حال در هر یک از چهار حوزهی مطرح در نقد امروز، یعنی حوزههای روانکاوی، نقد فرهنگی، نقد پسااستعماری و نقد هویت جنسی بخواهید صحبت کنید، از واژگان نشانهشناسی استفاده خواهید کرد.»
نجومیان دربارهی کارگاه پنج جلسهای خود گفت: «سعی خواهم کرد نشانهشناسی سینما را از تعاریف اولیه و با مباحث مِتز(نشانهشناسی ساختگرای جزمی) شروع کنم، بعد به بارت خواهیم رسید و سپس نظریههای نشانهشناسی سینما در حوزههای پساساختگرایی، نقد فرهنگی، بحثهای گفتمانی و ... را مورد تامل قرار خواهیم داد. در کنار اینها ترامتنیت در سینما را هم خواهیم داشت و دربارهی اینکه چگونه متن سینمایی میتواند روایتپردازی کند، راجع به روایتپردازی تصویر و صدا و تقابل و همراهی تصویر و صدا سخن خواهیم گفت.»
کارگاه ششم: نشانهشناسی تبلیغات
دکتر بابک معین، مدرس کارگاه نشانهشناسی تبلیغات و مؤلف کتاب «زیباشناسی نفی در آثار مالارمه» تاکید کرد: «گفتهپردازی یا پردازش گفته در تحلیل نشانهشناسی گفتمان در تبلیغات یا تصاویر تبلیغی عنوان اصلی دورهی ماست. مفهوم گفتهپردازی فقط یک مفهوم زبانشناختی و نشانهشناختی نیست. به همین دلیل ما ابتدا خواهیم کوشید تعبیری نشانهشناسانه و زبانشناسانه از گفتهپردازی به دست دهیم. بیشتر مباحثی که در کارگاه مطرح خواهد شد، برگرفته از نظریات گِرمَس و همکاران اوست در مکتب پاریس. در مکتب پاریس بحث نشانهشناسی در چهار بعد مطرح شده: بُعد روایی یا روایتی، بعد فیگوراتیو یا تصویری، بعد عاطفی و تنشی و بعد چهارم: گفتهپردازی یا پردازش گفته. گرمس میگوید: گفتهپردازی عملیاتی است که به تولید گفته منجر میشود. این گفته میتواند طبیعت کلامی داشته باشد یا طبیعت غیر کلامی. ما در این کلاس، گرمسِ شمارهی یک را بررسی خواهیم کرد که عقیده دارد اگر به گفتهپردازی میپردازیم، رد پای آن را فقط در گفته باید تعقیب کنیم. دیگران در بیرون از گفته به تولید گفته میپردازند، اما در باور گرمس ما باید به متن وفادار باشیم و اگر به گفتهپردازی میپردازیم، بایستی رد پای گفتهپرداز را در دل گفته دنبال کنیم. در اعتقاد وی، گفته، به اندازهی کافی رد پای گفتهپرداز را در دل خود پنهان دارد. عکسی را در نظر بگیرید. عکسْ گفته است، اما زاویهی دیدی که به پردازش گفته میانجامد، در دل این گفته وجود دارد. از طرف دیگر ما دو عملیات کلی را در طول کارگاه پی خواهیم گرفت: پیوست گفتمانی و گسست گفتمانی.»
کارگاه هفتم: نشانهشناسی فرهنگی
دکتر احمد پاکتچی، مدرس کارگاه نشانهشناسی فرهنگی که کلاسهای وی آخرین دورهی نشانهشناسی در مرکز فرهنگی شهرکتاب خواهد بود، با اشاره به انتزاعی بودن این حوزه از نشانهشناسی تاکید کرد: «حوزهی نشانهشناسی فرهنگی به حوزههای فلسفی نزدیکتر میشود و از موضوعاتی است که به دلیل طرح بسیارش در فضاهای مختلف علمی، معانی کاملا متفاوتی از آن برداشت میشود. نشانهشناسی فرهنگی را روسها در فضای مکتب مسکو به کار بردهاند و معنای خاصی از آن مد نظر داشتهاند. معنای دیگر این اصطلاح از مکتب نشانهشناسی آنگلوساکسون برخاسته است. فرانسویها هم در مکتب پاریس آن را در معنایی ویژهی خود به کار بردهاند. «اکو» به نوعی نشانهشناس فرهنگی است، در حالیکه خاستگاه کار او هیچ یک از مکاتب ذکر شده نیست. در آلمان هم جریانی مشغول نشانهشناسی فرهنگی است و آنها هم خاستگاه خاص خود را دارند. در واقع در حوزهی مطالعهی فرهنگ ما با جریانهای متعددی مواجه هستیم و اگر فهرست تحقیقات و تالیفات این مکاتب را نگاه کنید، خواهید دید که هر یک دربارهی موضوعاتی مختلف حرف زدهاند. این تنوع برداشت شبیه تنوع برداشتی است که روانشناسی در ابتدای قرن بیستم با آن روبهرو بود. در روانشناسی سرانجام هر یک از این برداشتها به یکی از سرفصلهای این علم بدل شد و دانشی متحدد پدید آمد. نشانهشناسی فرهنگی هم مسیری مانند روانشناسی را میپیماید.»
پاکتچی با تصریح بر اینکه در کلاسهای خود پایبند مکتب خاصی نخواهد بود و در عین حال از دستاوردهای همهی مکاتب نشانهشناسی بهره خواهد برد، سرفصلهای مورد بررسی کارگاهش را به شرح زیر برشمرد: «هفتهی اول: روشن کردن رابطهی بین فرهنگ و محیط. هفتهی دوم: آشنایی با کارکرد خود فرهنگ و طرح بحث سپهر نشانهای. هفتهی سوم: بحث رابطهی گفتوگویی در فرهنگ و تحلیل نقش اساسی آن. هفتهی چهارم: دینامیک فرهنگ و هفتهی پنجم: فرمولاسیون و الگوهای فرهنگی.»