نهمین دوره جایزه ابوالحسن نجفی با بزرگداشت موسی اسوار به کار خود پایان داد؛
نهمین دوره جایزه ابوالحسن نجفی با معرفی آثار برگزیده و شایسته تقدیر، در شهرکتاب مرکزی به کار خود پایان داد. در این دوره، هیأت داوران از میان ۱۶۲ اثر ترجمهای منتشرشده در سال ۱۴۰۳ در حوزه رمان و داستان کوتاه، ترجمه «فابیان» نوشته اریش کستنر با ترجمه اژدر انگشتری را بهعنوان اثر برگزیده انتخاب کرد و ترجمه رمان «سه سیب از آسمان افتاد» نوشته نارینه آبگاریان با ترجمه یلدا بیدختینژاد را شایسته تقدیر دانست.
اختتامیه نهمین دوره جایزه ابوالحسن نجفی، در عین حال به بزرگداشت یاد و نام زندهیاد موسی اسوار، مترجم برجسته زبان و ادبیات عرب و از همراهان این جایزه از نخستین دوره، اختصاص داشت. سخنرانان این مراسم ضمن بررسی جایگاه ابوالحسن نجفی و موسی اسوار در فرهنگ و ادبیات ایران، بر اهمیت استمرار این جایزه، توجه به مترجمان جوان و نقش آن در ارتقای کیفیت ترجمه ادبی تأکید کردند.
از ۱۶۲ اثر تا انتخاب دو ترجمه
علیاصغر محمدخانی، دبیر نهمین دوره جایزه ابوالحسن نجفی، در آغاز مراسم با اشاره به زمان برگزاری اختتامیه توضیح داد که طبق روال، شورای سیاستگذاری جایزه قرار بود مراسم هر دوره را در بهمنماه و همزمان با سالروز درگذشت ابوالحسن نجفی برگزار کند، اما حوادث سال گذشته و جنگ موجب شد این برنامه با تأخیر برگزار شود.
او با اشاره به روند داوری این دوره گفت که ۱۶۲ ترجمه منتشر شده در سال ۱۴۰۳ در حوزه رمان و داستان کوتاه در مرحله نخست مورد بررسی قرار گرفتند و در نهایت ۱۱ اثر به مرحله نهایی راه یافتند. به گفته محمدخانی، یکی از دشواریهای اصلی داوری در این دوره نزدیک بودن سطح آثار، هم از نظر کیفیت ترجمه و هم از منظر ارزش ادبی و محتوایی کتابها بود.
محمدخانی همچنین از اعضای هیأت داوران این دوره شامل عبدالله کوثری، ضیاء موحد، حسین معصومیهمدانی، امید طبیبزاده، آبتین گلکار، محمدرضا ترکتتاری، مهستی بحرینی، نرگس قندیلزاده و فرزانه دوستی قدردانی کرد و گفت داوران، با وجود شرایط دشوار یک سال گذشته، در جلسات حضوری و مجازی روند بررسی آثار را دنبال کردند.
به گفته او، هدف اصلی جایزه ابوالحسن نجفی پاسداشت یاد و جایگاه این مترجم و زبانشناس و در عین حال تشویق مترجمان جوان است. محمدخانی با اشاره به دستاوردهای مترجمان جوان در یک دهه اخیر گفت طی ۹ دوره برگزاری جایزه، حدود ۸۰ تا ۹۰ عنوان کتاب در مراحل نیمهنهایی و نهایی معرفی شدهاند که بسیاری از آنها از آثار شاخص و خواندنی ترجمه ادبی معاصر هستند.
جایزهای که با استمرار به یک بنای فرهنگی تبدیل شده است
علی جعفرآبادی، مدیرعامل شهرکتاب، در ادامه مراسم با اشاره به نقش موسی اسوار در شکلگیری و پرورش نگاه دقیق به زبان و متن، فقدان او را ضایعهای بزرگ برای جامعه کتاب و ادبیات دانست.
او جایزه ابوالحسن نجفی را یکی از اقدامات ماندگار شهرکتاب در یک دهه گذشته توصیف کرد و گفت حتی اگر این جایزه تنها یک بار برگزار میشد، باز هم اتفاقی ارزشمند و شکوهمند بود؛ اما استمرار آن طی ۹ دوره موجب شده است این رویداد به بنایی فرهنگی و مستحکم تبدیل شود.
جعفرآبادی با اشاره به مفهوم استمرار گفت یک کار خوب، فضیلت و ارزش خود را دارد، اما استمرار یک کار خوب فضیلتی دیگر است. به گفته او، جایزه نجفی حاصل کنار هم قرار گرفتن و همراهی افرادی است که با دقت و دغدغه، این رویداد را طی سالها حفظ کردهاند.
او همچنین استمرار جایزه را در راستای رویکرد شهرکتاب برای پیوند دادن اصالت و طراوت دانست و گفت برگزاری این رویداد در سالهای گذشته به شکلگیری و معرفی نسل جدیدی از ادیبان و فاضلان کمک کرده است؛ نسلی که در آینده پاسداری از زبان و ادب فارسی را بر عهده خواهد داشت.
موسی اسوار؛ ایستاده در میانه دو فرهنگ
بخش مهمی از مراسم به یاد و بزرگداشت موسی اسوار اختصاص داشت؛ مترجمی که از نخستین دوره جایزه ابوالحسن نجفی با آن همراه بود و در سوم شهریور سال گذشته از دنیا رفت.
مهدی فیروزان، مؤسس و رئیس هیأتمدیره شهر کتاب، با اشاره به سابقه آشنایی و دوستی خود با اسوار از او بهعنوان یکی از چهرههای مؤثر فرهنگی چند دهه اخیر یاد کرد. فیروزان گفت آشنایی او با اسوار به سال ۱۳۶۱ بازمیگردد و همین دوستی زمینه آشناییاش با ابوالحسن نجفی را نیز فراهم کرد.
فیروزان زندگی اسوار را از دو منظر شخصی و علمی ـ فرهنگی قابل بررسی دانست. به گفته او، اسوار در زندگی شخصی انسانی اهل فتوت بود؛ جوانمردی، وفاداری به عهد، راستگویی، شکیبایی و سخاوت از ویژگیهای او بود و همواره نسبت به نزدیکان و انسانهای مظلوم دغدغه داشت.
او بخشی از گرایش اسوار به ترجمه ادبیات عرب را نیز ناشی از همین دغدغه انسانی دانست؛ دغدغهای که بهویژه در ارتباط با رنج مردم فلسطین و جهان عرب در آثار و فعالیتهای فرهنگی او بازتاب پیدا میکرد.
فیروزان اسوار را «پل» میان ایران و جهان عرب، میان زبان فارسی و عربی و میان فرهنگهای ایرانی و عربی توصیف کرد و گفت او تنها مترجمی به معنای متعارف کلمه نبود، بلکه در فرهنگ مبدأ زندگی میکرد و میکوشید متن را در زبان مقصد بازآفرینی کند.
او با اشاره به توانایی اسوار در هر دو زبان فارسی و عربی گفت اسوار عربی را به همان شیرینی و فصاحت فارسی میشناخت و از این منظر میتوان او را از حلقههای مهم ارتباط میان دو فرهنگ دانست. به گفته فیروزان، اسوار همچنین میان گذشته و امروز پل میزد و در ترجمه شعر و ادبیات عرب، از جمله آثار مرتبط با شاعران بزرگ فارسی و عرب، نقش مهمی ایفا کرد.
نقش اسوار در سروش، صداوسیما و فعالیتهای فرهنگی
فیروزان در بخش دیگری از سخنانش به نقش اسوار در سالهای فعالیت انتشارات سروش اشاره کرد و گفت پس از آغاز فعالیت سروش، از اسوار برای همکاری دعوت کرد و او در شکلگیری شورای کتاب این مؤسسه و دعوت از چهرههای برجستهای مانند احمد سمیعی گیلانی، رضا سیدحسینی، اسماعیل سعادت، اکبر عالمی و حسین معصومیهمدانی نقش داشت.
به گفته فیروزان، این شورا در تعیین سیاستهای کتاب و نشر سروش نقش مهمی ایفا کرد و همکاری چهرههایی از این دست به شکلگیری فضای فکری و فرهنگی مهمی در آن سالها انجامید.
او همچنین به نقش اسوار در طراحی و راهاندازی شورای عالی ویرایش صداوسیما اشاره کرد؛ شورایی که در زمینه زبان معیار و درستنویسی فعالیت داشت و بخشی از دستاوردهای آن در قالب برنامههای عمومی درباره پاسداشت زبان فارسی در جامعه بازتاب یافت.
فیروزان با اشاره به آخرین ترجمه اسوار، «اکنون اینجا… بار دیگر شرق مدیترانه» نوشته عبدالرحمن منیف، گفت انتشار این کتاب پس از درگذشت مترجم، فرصت دیگری برای یادآوری جایگاه او در ترجمه ادبیات عرب است.
او در پایان، جایزه ابوالحسن نجفی را رویدادی ملی دانست که با اتکا به بخش خصوصی توانسته در عرصه ترجمه و نشر جریانساز شود.
نجفی مرید نداشت؛ شاگردانی برجسته تربیت کرد
حسین معصومیهمدانی، استاد دانشگاه، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی و از اعضای هیئت داوران جایزه، سخنان خود را با یادآوری سابقه پنج دهه دوستی و همکاری با ابوالحسن نجفی و حدود چهار دهه آشنایی و دوستی با موسی اسوار آغاز کرد.
او گفت درباره آثار و خدمات ابوالحسن نجفی بسیار گفته شده است، اما یکی از ویژگیهای مهم او که کمتر به آن پرداخته شده، شیوه ارتباطش با شاگردان بود.
معصومیهمدانی با اشاره به رواج رابطه مرید و مرادی در مناسبات استاد و شاگردی در ایران، گفت نجفی برخلاف این الگو، شاگردان بسیاری داشت اما مرید نداشت. بسیاری از چهرههای مهم ادبیات معاصر، از جمله بهرام صادقی، تقی مدرسی، هوشنگ گلشیری، ضیاء موحد و محمد حقوقی، با او در ارتباط بودند، اما هیچیک به نسخهای از نجفی تبدیل نشدند.
به گفته او، این توانایی که یک استاد شاگردانی برجسته تربیت کند، بدون آنکه آنان را به کپی خود تبدیل کند، از ویژگیهای کمنظیر نجفی بود. نجفی برای جوانانی که بهویژه در شهرستانها زندگی میکردند، امکان آشنایی با جهانهای فکری و ادبی گستردهتر را فراهم میکرد؛ در عین حال حریم شخصی و حرفهای مشخصی داشت و روابطش را بر اساس کار و اصول حرفهای تنظیم میکرد.
معجزه استمرار نُهساله
معصومیهمدانی استمرار جایزه ابوالحسن نجفی را در فضای فرهنگی ایران اتفاقی کمنظیر و حتی «معجزه» توصیف کرد.
او گفت در آغاز تصور نمیکرد این جایزه بتواند بیش از چند سال ادامه پیدا کند، اما طی ۹ دوره توانسته است مسیر خود را حفظ کند. به اعتقاد او، یکی از دلایل مهم این استمرار، ساختار داوری جایزه است؛ داوران این رویداد وابستگی محفلی و منفعت مستقیمی از نتیجه داوری ندارند و هدفشان بیش از هر چیز خواندن و ارزیابی دقیق کتابهاست.
معصومیهمدانی یکی از آفتهای جوایز ادبی را محفلی شدن و تلاش برای همسویی با جریانهای روز دانست. او تأکید کرد که گاه در برخی جوایز، «پیشرو بودن» به معنای گرایش به آثار آوانگارد تلقی شده و آثار غیرآوانگارد نادیده گرفته شدهاند، در حالی که ادبیات متنوع است و همه گونههای ادبی حق حیات دارند.
به گفته او، یکی از ویژگیهای مهم جایزه نجفی توجه به تنوع آثاری است که به فارسی ترجمه میشوند. او کیفیت آثار این دوره را بسیار بالا دانست و گفت در برخی موارد، آثار مترجمان جوان امروز حتی از کارهایی که بزرگان ترجمه در دوران جوانی خود انجام دادهاند، برجستهتر است.
معصومیهمدانی همچنین درباره دو اثر برگزیده این دوره گفت هر دو رمان در بستر دورههایی حساس و تاریخی روایت میشوند، اما سیاست در آنها محور اصلی نیست و توجه نویسندگان بیشتر به زندگی انسانها و تجربه زیسته آنان معطوف است. او توجه به ارزش زبانی آثار و ترجمهها را از معیارهای مهم داوری این دوره دانست.
آخرین ترجمه موسی اسوار؛ «اکنون اینجا… بار دیگر شرق مدیترانه»
در بخش دیگری از مراسم، نرگس قندیلزاده، مترجم و عضو هیئت داوران این دوره، به معرفی آخرین ترجمه موسی اسوار پرداخت: «اکنون اینجا… بار دیگر شرق مدیترانه» نوشته عبدالرحمن منیف که از سوی نشر هرمس منتشر شده است.
این اثر در امتداد رمان «شرق مدیترانه» منیف قرار میگیرد؛ اثری که در آن مسئله زندان سیاسی و سرکوب، بهعنوان یکی از مهمترین مصائب جوامع منطقه، محور روایت قرار دارد. در کتاب دوم نیز تجربه زندان، شکنجه، سرکوب و تأثیر این تجربه بر انسانها دنبال میشود.
قندیلزاده با اشاره به شخصیتهای اثر، فضای داستان را روایتی از رنج انسانهایی دانست که تجربه زندان و خشونت سیاسی را از سر میگذرانند. به گفته او، منیف در این اثر تنها به زندانیان سیاسی نمیپردازد، بلکه زندگی زندانیان عادی، مناسبات میان زندانیان، اعتصاب غذا و جزئیات فضای زندان را نیز روایت میکند.
او همچنین بر توانایی اسوار در انتقال ظرافتهای زبانی متن تأکید کرد و گفت حتی در بخشهایی که متن اصلی از زبان محاوره، ناسزا یا بیانهای دشوار استفاده میکند، اسوار توانسته است ضمن حفظ معنای اثر، نزاهت و کیفیت زبان فارسی را نیز حفظ کند.
«فابیان»؛ ترجمهای میان تراژدی و طنز
محمدرضا ترکتتاری، از داوران جوان این دوره، در ادامه درباره اثر برگزیده یعنی «فابیان» نوشته اریش کستنر با ترجمه اژدر انگشتری سخن گفت.
او ترجمه ادبی را مجموعهای از انتخابهای پیوسته دانست؛ انتخاب واژه، لحن، ضرباهنگ، میزان نزدیکی به متن اصلی و شیوه انتقال جهان اثر به زبان فارسی. به گفته ترکتتاری، در کنار کیفیت کار مترجم، مسئله مهم دیگری نیز وجود دارد که کمتر درباره آن سخن گفته میشود و آن انتخاب کتاب برای ترجمه است.
او درباره ترجمه «فابیان» گفت نثر مترجم نه بیش از اندازه آراسته و ادیبانه است که تندی و برندگی متن را از بین ببرد و نه آنقدر خشن و بیرنگوبوست که ویژگیهای سبکی نویسنده محو شود.
به اعتقاد او، مترجم توانسته دو وجه بهظاهر متضاد اما درهمتنیده رمان را منتقل کند: از یک سو تراژدی و اندوه عمیق جهانی که شخصیتهای آن دائماً در معرض فروپاشی و شکستاند و از سوی دیگر طنز سرد، تلخ و گاه بیرحم اریش کستنر.
ترکتتاری تأکید کرد طنز در «فابیان» صرفاً ابزاری برای سبک کردن مصیبت نیست، بلکه خود به برجستهتر شدن تراژدی کمک میکند. به همین دلیل خواننده همزمان با لبخند تلخ، اضطراب شکست و نومیدی را نیز احساس میکند.
او همچنین پانوشتهای ترجمه را از نقاط قوت آن دانست و گفت توضیحات مترجم در این زمینه دقیق، ضروری و بهاندازه است؛ بهگونهای که ضمن کمک به درک ارجاعات تاریخی و فرهنگی، جریان خواندن اثر را مختل نمیکند.
«فابیان» و تجربه تاریخی جوامع بحرانزده
اژدر انگشتری، مترجم «فابیان»، نیز در سخنان خود درباره چرایی انتخاب این رمان برای ترجمه گفت مترجمان رقیب یکدیگر نیستند و رقیب اصلی هر مترجم، کار قبلی خودش است؛ زیرا مترجم میخواهد در هر اثر یک قدم از کار پیشین خود جلوتر برود.
او یکی از مهمترین معیارهای خود در انتخاب «فابیان» را نسبت آن با شرایط اجتماعی امروز دانست. رمان کستنر در آلمان اواخر دهه ۱۹۲۰ و در فضایی از رکود اقتصادی، بیکاری، اضطراب جنگ و آشفتگی فرهنگی میگذرد؛ جامعهای که بحران در آن به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است.
به گفته انگشتری، در چنین شرایطی انسانها برای پول، موقعیت، کار، عشق و بقا با یکدیگر رقابت میکنند و اخلاق به کالایی لوکس تبدیل میشود. تلختر از همه، از میان رفتن تصور آیندهای بهتر است.
او تأکید کرد ترجمه «فابیان» از این منظر اهمیت دارد که تجربه تاریخی یک جامعه دیگر را به تجربه زیسته امروز پیوند میدهد و یادآوری میکند که جوامع دیگری نیز دورههای بحران را پشت سر گذاشتهاند.
انگشتری در پایان گفت «فابیان» میتواند امید را به ناامیدان منتقل کند و یادآور شود که هیچ جامعهای برای همیشه در اوج یا حضیض باقی نمیماند.
«سه سیب از آسمان افتاد»؛ روایت رنج و کورسوی امید
یلدا بیدختینژاد، مترجم اثر شایسته تقدیر این دوره، «سه سیب از آسمان افتاد» نوشته نارینه آبگاریان، نیز در سخنان کوتاهی درباره این رمان گفت نقطه مرکزی اثر، رنج انسانهاست؛ رنجی که محدود به جغرافیایی خاص نیست و در سراسر جهان میتوان نمونههایی از آن را دید.
او در عین حال تأکید کرد که رمان در دل این رنج، کورسویی از امید ایجاد میکند و همین توانایی نویسنده در کنار هم قرار دادن رنج و امید، از نقاط قوت اثر است.
آثار راهیافته به مرحله نهایی نهمین دوره
در نهمین دوره جایزه ابوالحسن نجفی، ۱۱ اثر به مرحله نهایی راه یافتند:
۱_ «زوجهی مارتن گر» نوشته جنت لوئیس، ترجمه وحید طباطبایی، نشر ماهی
۲_«سه سیب از آسمان افتاد» نوشته نارینه آبگاریان، ترجمه یلدا بیدختینژاد، نشر مولیان
۳_ «فابیان» نوشته اریش کستنر، ترجمه اژدر انگشتری، نشر بیدگل
۴_ «بچه آهو» نوشته ماگدا سابو، ترجمه نصرالله مرادیانی، نشر بیدگل
۵_ «یخبندان» نوشته توماس برنهارت، ترجمه زینب آرمند، نشر بیدگل
۶_ «مسیر زندگی» نوشته میگل دلیبس، ترجمه علیرضا شفیعینسب، نشر نی
۷_ «یکجور اشتباه» نوشته یوسف ادریس، ترجمه سیدمحمدحسین میرفخرایی، نشر نی
۸_ «اولکر آبلا» نوشته سرای شاهینر، ترجمه مژده الفت، نشر برج
۹_ «همرنگ جماعت» نوشته آلبرتو موراویا، ترجمه هاله ناظمی، انتشارات دیدآور
۱۰_ «شب به خیر غریبه» نوشته مکایا بیگالت، ترجمه آرش افراسیابی، نشر بیدگل
۱۱_ «هفت قمر معالی آلمیدا» نوشته شهان کاروناتیلاکا، ترجمه فاطمه تناسان، نشر رایبد
در نهایت، «فابیان» با ترجمه اژدر انگشتری بهعنوان اثر برگزیده و «سه سیب از آسمان افتاد» با ترجمه یلدا بیدختینژاد بهعنوان اثر شایسته تقدیر نهمین دوره جایزه ابوالحسن نجفی معرفی شدند.
جایزه ابوالحسن نجفی طی ۹ دوره برگزاری، در کنار پاسداشت نام و میراث یکی از تأثیرگذارترین مترجمان و زبانشناسان معاصر ایران، کوشیده است با تمرکز بر کیفیت ترجمه و استقلال داوری، فضایی برای دیده شدن آثار ارزشمند و معرفی نسل تازهای از مترجمان فراهم کند؛ جایزهای که استمرار آن اکنون به بخشی از حافظه فرهنگی شهر کتاب و جریان ترجمه ادبی در ایران تبدیل شده است.
عکس: پریا فتحی
برچسبها: ابوالحسن نجفی, جایزه ابوالحسن نجفی, شهرکتاب, فابیان
