در روزهایی که محدودیتهای ارتباطی بر فضا سایه انداخته بود،شهرکتاب از هر فرصتی برای برقراری ارتباط با نهادهای فرهنگی استفاده کرد تا وضعیت فرهنگ در ایران را روایت کند. حاصل این تلاشها، گفتوگوی عمیقی است که اولیویا اسنایژ، خبرنگار سرشناس فرانسوی با مدیرعامل شهرکتاب انجام داده و در نشریه معتبر Publishing Perspectives منتشر شده است.
این مصاحبه تصویری بیواسطه از تابآوری یک نهاد فرهنگی را روایت میکند: نهادی که با کتاب و کلمه از انسجام ملی پاسداری میکند.
شهر کتاب سی سال پیش به عنوان یک سازمان غیرانتفاعی و غیرسیاسی تأسیس شد. شهرداری تهران چند ساختمان را در اختیار آن گذاشت تا با مأموریت دسترسیپذیر کردن کتاب و خلق فضاهای فرهنگی-اجتماعی، شبکهای از کتابفروشیها در سراسر ایران راهاندازی کند. امروز نزدیک به ۱۰۰ شعبه شهرکتاب مستقل در شهرهای مختلف ایران فعالیت میکنند.
اما در هفتههای اخیر، شش شعبه شهر کتاب در تهران بر اثر حملات نظامی دچار آسیبهای جدی شدهاند. شهرکتاب در نامهای به کمیسیون ملی یونسکو در ایران، خسارتهای واردشده به ساختمان، فضاهای داخلی، تجهیزات، سیستمهای نمایش و موجودی کتاب را تشریح کرد. یک شعبه در اوایل مارس به طور کامل تخریب شد و دو شعبه دیگر نیازمند بازسازی اساسی هستند؛ هرچند سایر شعب پس از تعمیرات اولیه، دوباره فعالیت خود را آغاز کردهاند.
برخلاف تصور رایج، در این دوره تمایل شهروندان به خرید کتاب افزایش یافته است. در این مصاحبه تاکید شد: «مردم میآیند و کتاب میخرند. در برخی روزها استقبال از حالت عادی هم بیشتر است؛ به خاطر حال و هوای فروشگاههایمان و حس مطالعه، به ویژه با یک فنجان قهوه.»
در این گفتوگو، تجربه شهرکتاب با السکی ارینچاک، کتابفروش اوکراینی که فروشگاه «سنس» را در شرایطی مشابه اداره میکند، مقایسه شد. مدیرعامل شهر کتاب با یادآوری دیداری که در کنفرانس RISE در ریگا با او داشت، خاطرنشان کرد که کتابفروشیها در زمان بحران به مکانی برای التیام آسیبهای روحی جامعه تبدیل میشوند. در این مصاحبه اشاره شد: «هرگز ندیده بودیم مردم در طول یک بحران نظامی، برای کسب احساس بهتر اینگونه به کتابفروشیها مراجعه کنند». با این حال، دشواریهای مسیر نیز بازتاب یافت: «ما فعالیتهای روزانه را انجام میدهیم، اما گاهی واقعاً سخت است وقتی چشماندازی از ثانیههای بعد نداری و ممکن است ناگهان غافلگیر شوی. این تجربهای بود که چندین بار در فروشگاههایمان داشتیم».
شهر کتاب به عنوان یک سازمان غیرانتفاعی، با هیئت امنای داوطلب اداره میشود و تمام سود حاصل از آن به مأموریتهای فرهنگی و اجتماعی بازمیگردد. در دو دهه گذشته، بخش فرهنگی و بینالمللی این نهاد صدها نشست درباره میراث ادبی برگزار کرده و به مرکزی برای مطالعه، تأمل و گفتوگو تبدیل شده است. این نشستها شامل گفتوگوهای بینافرهنگی با نویسندگان جهان و بحث درباره اندیشمندان کهن و معاصر ایران و جهان است. همچنین همکاری با یونسکو در زمینه آگاهیبخشی درباره حقوق کودکان و فعالیت بازوهایی نظیر انتشارات و موسیقی «هرمس»، از دیگر محورهای اشاره شده در این گزارش بود.
در پایان این مصاحبه، جملاتی گفته شد که بازتابدهنده دیدگاه انسانی این مجموعه در مواجهه با بحران است: «حملهها درست در زمانی رخ میدهد که درختان جوانه میزنند، شکوفه میدهند و باید از آواز بلبلها لذت برد». در این میان، بر این اصل پافشاری شد که فضاهای فرهنگی و مدنی طبق موازین بینالمللی باید از هرگونه گزندی مصون بمانند؛ چرا که نهادهایی مانند شهر کتاب، فراتر از هر مانعی، بر رسالت اصلی خود استوار ایستادهاند. در نهایت، ارادهی این نهاد برای تداوم مسیر آگاهی چنین ترسیم شد: « ما میکوشیم در برابر زمستان بشریت تابآور باشیم».
لینک مصاحبه اصلی (انگلیسی):
https://publishingperspectives.com/2026/04/book-city-irans-largest-book-chain-suffers-war-damage/
برچسبها:دیپلماسی فرهنگی, علی جعفرآبادی, مقاومت فرهنگی
