کد مطلب: ۱۱۷۶
تاریخ انتشار: یکشنبه ۳۰ مرداد ۱۳۹۰

در دفاع از «توسط» و دیگر غلط‌های دوست‌داشتنی

فرهیختگان ـ مجتبا پورمحسن: در قرن معاصر نیز از این نوع ادبای سنت‌گرا بسیار بوده‌اند که همچون گزمه در نیمه‌شب زبان فارسی در ناتینگهام پرسه می‌زنند تا پای رابین هود به قصر جان، برادر ریچارد شیردل، نرسد. غرض از این مطلب پاسخ به تمام موارد مطروحه در این زمینه نیست. آنچه باعث شد تا دست به نوشتن این مطلب ببرم، زمزمه‌ها و گلایه‌هایی از موضع بالایی است که هر از چند گاهی در وبلاگ‌ها و حتی بعضی روزنامه‌ها مطرح می‌شود.

حالا دیگر مد شده که هر کس کتاب «غلط ننویسیم» ابوالحسن نجفی را دستش بگیرد و با اشاره به نکاتی از آن کتاب، به پایبندی‌اش به اصول استاد فخر بفروشد و دیگران را از عصیان علیه زبان مادری برحذر دارد.
فکر می‌کنم یک مثال می‌تواند بحث را ملموس‌تر کند. یکی از نکاتی که این روزها بسیار به آن پرداخته می‌شود، کلمه «توسط» است. یادداشت‌های کوتاه در اینترنت درباره غلط بودن کاربرد کلمه مادرمرده «توسط» به عرصه‌ای برای عرض‌اندام و اظهار وجود تبدیل شده است. این یادداشت‌ها اگرچه جمله‌های به ظاهر متفاوتی دارند، اما ساختارشان فرق چندانی با هم ندارد. نقل چند جمله از «غلط ننویسیم» ابوالحسن نجفی ترجیع‌بند این یادداشت‌هاست.
علت غلط بودن «توسط»؟ لابد چون استادی مثل نجفی گفته و دلیلی برایش ارائه کرده، نباید در آن تردید کرد. ابوالحسن نجفی چهره قابل ستایشی در عرصه زبان و ادب فارسی است، اما این دلیل نمی‌شود که او و کتابش را توامان مبدا و مقصد زبان فارسی بدانیم. نجفی می‌گوید که کاربرد «توسط» در جملات مجهول، تحت‌تاثیر ترجمه زبان‌های خارجی رایج شده است و سپس توضیح می‌دهد که چرا «نباید» در زبان فارسی از آن استفاده کرد. مشکل همین باید و نبایدهاست. آقای نجفی حق داشته که از نگاه خودش برای دستور زبان فارسی محدوده‌ای تعیین کند، اما مضحک است که با تعطیل‌کردن نهاد عقل، «غلط ننویسیم» را توضیح‌المسائل تلقی کنیم و هر آنچه را که مغایر با آن است، مطلقاً «غلط» بشماریم.
برگردیم به کلمه «توسط». بله، درست است، این کلمه همیشه در زبان فارسی بوده، اما کارکرد جدیدش را از زبان‌های خارجی گرفته است. خب، که چی؟ آیا صرف اینکه از ساختار یک نوع جمله در زبان خارجی استفاده شود، باید یکسره ردش کرد؟ اتفاقاً باید خوشحال باشیم که در این مراوده با زبان‌های دیگر زبان فارسی گسترده می‌شود. وقتی می‌شود جمله را به زبان فارسی، اما با ساختاری برگرفته از زبان دیگر بنویسیم و به راحتی خوانده شود، چه اشکالی دارد؟ در جمله: «کتاب...  توسط ناشر...  منتشر شد.» چه اشکال نگارشی و مفهومی وجود دارد و چه اختلالی در خوانش ایجاد می‌کند؟ درست است که می‌توان این جمله را به صورت «ناشر...  کتاب...  را منتشر کرد.» نوشت، اما دقت کنیم، «می‌توان» نه اینکه «باید» این‌گونه نوشت. این دو ساختار می‌توانند در کنار هم زندگی کنند. در نتیجه به اندوخته زبان فارسی افزوده می‌شود.
مدرنیته چه در ایران و چه در سایر نقاط جهان، با شتابی کم‌نظیر بر همه‌چیز و ازجمله زبان تاثیر می‌گذارد. مثلا چه کسی فکر می‌کرد نرم‌افزاری به نام فتوشاپ در زبان انگلیسی به فعل تبدیل شود، همین‌طور موتور جستجوی گوگل؟ حالا انگلیسی‌زبانان از گوگل ‌کردن اطلاعات مورد نیاز و از فتوشاپ‌کردن تصاویر حرف می‌زنند.
نکته عجیب اینکه بسیاری از قائلان به عدم دست‌بردن در ساختار رسمی زبان، در عرصه فرهنگ و هنر و فلسفه به نسبی‌بودن اعتقاد دارند و به‌شدت به بنیادگرایی در ساحت عقل معترضند؛ اما وقتی پای زبان پیش کشیده می‌شود، در نهایت انسداد و انجماد فکری عمل می‌کنند.
چندی پیش در جلسه نقد و بررسی یک مجموعه شعر، یکی از منتقدان بحث را به آنچه خود «اشتباه بزرگ میرباقری در مختارنامه» می‌نامید، کشاند. از نظر او میرباقری با استفاده از عبارت «سخن‌ کردن» مرتکب اشتباه فاحشی شده. هم او معتقد بود سال‌هاست نویسندگان ما «به سخره گرفتن» را به «اشتباه» به معنای «تمسخرکردن» به‌کار می‌برند، چراکه به گفته او «به سخره گرفتن» در فرهنگ دهخدا به معنای «بیگاری کشیدن» است. من از کلمه «سخن‌کردن» خوشم نیامد، اما دلیلی نمی‌بینم که کارگردانی مثل میرباقری را به‌خاطر تلاش برای ساختن یک مصدر جعلی «گناهکار» بدانم. در مورد «به سخره گرفتن» هم بازگشت به معنایی که در لغتنامه دهخدا آمده، بیشتر شبیه شوخی است، دقیقاً برعکس شاید بهتر باشد لغتنامه‌نویسان بعدی، معنای مصطلح «به سخره گرفتن» را به آن اضافه کنند، نه اینکه کاربران میلیونی زبان را تحت فشار قرار دهند که نباید از این عبارت استفاده کنند.
زبان، پدیده‌ای سیال است و بسیار پیچیده. زبان متاثر از وقایع سیاسی و اجتماعی دستخوش تغییر می‌شود که با اندکی تحقیق در هویت زبان در تاریخ می‌توان پی برد این تغییرات، طبیعی و جزئی از ذات زبان است. زبانی که تغییر نکند، پیش نمی‌رود. عدم تغییر زبان به معنای انسداد در امر تفکر است. چراکه انسان با کلمات، با زبان فکر می‌کند و درباره چیستی هستی می‌اندیشد.
مخلص کلام اینکه زبان فارسی نیازی به پلیس ندارد و هیچ‌کس نمی‌تواند برایش «باید» و «نباید» تعیین کند. زبان فارسی میراثی است که برای تک‌تک ما باقی مانده. بنابراین همچنان که استاد میرجلال‌الدین کزازی حق دارد، ‌بخشی از زبان را متعلق به خود بداند و دیگران را از به‌کار بردن کلمات «ناسره» بر حذر دارد؛ شاعران، نویسندگان و حتی کلیت جامعه هم به‌عنوان دیگر صاحبان زبان از این حق برخوردار هستند که با زبان مادری‌شان مراوده داشته باشند. زبان فارسی، تاریخی پرجنب و جوش دارد که رخدادهایی همچون حمله مغول‌ها را هم تجربه کرده است. در آن قرن‌ها نه شورای گسترش زبان فارسی وجود داشت که برای کلمات فرنگی معادل‌های عجیب پیشنهاد کند و ‌نه پلیس‌های زبانی که کتاب «غلط ننویسیم» را علم می‌کنند. زبان فقط یک وسیله برای ارتباط نیست. زبان ابزار اندیشه هم نیست. زبان در اندیشه تنیده شده است. از یاد نبریم که انجماد زبان، انسداد فکری را به همراه دارد.

0/700
send to friend
نظرات 9
  • 0
    0
    پاسخ به این نظر
    مسعود یکشنبه 30 مرداد 1390
    کاملا قبول دارم. من شبیه این نظر رو در مورد لهجه ی زبان های دوم و سوم... افراد قائل ام. عالی گفتند.
  • 1
    0
    پاسخ به این نظر
    ایمان یکشنبه 17 مهر 1390
    گمان دارم برداشتی است سطحی و کوته بینانه.
  • 0
    0
    پاسخ به این نظر
    حسین امامی شنبه 14 مرداد 1391
    دفاع قدرتمندی بود از «توسط» بیچاره! سخنوران هر زبانی به نوعی مالک مشاعی آن زبان هستند؛ پس در عین پاسداری از اصالت زبان، باید این آزادی عمل را نیز حق آنان دانست. از طرف دیگر، توصیه نیز همیشه سودمند است اما امر و نهی کاری از پیش نمی‌برد. در پایان، نظر و رویکرد شخصی بنده این است که تا آنجا که می‌توانیم و تا زمانی که واژگان و اصطلاحات و ساختارهای پارسی مورد نیاز وجود دارد، از به کار بردن برابرهای بیگانه آن خودداری کنیم. با سپاس دوباره، حسین
  • 1
    0
    پاسخ به این نظر
    شجاع دوشنبه 10 مهر 1391
    کتاب استاد نجفی، هرچند همه‌ی غلطهای رایج گفتاری و نوشتاری را در بر نمی‌گیرد، اما به یقین کامل‌ترین «فرهنگ دشواری‌های زبان فارسی» است. «توسط» این نظر از ایشان سپاسگزاری می‌کنم:)
  • 0
    0
    پاسخ به این نظر
    نجمه شنبه 16 شهریور 1392
    هر زبانی قوانینی دارد بهتر است رعایت شود هر اشتباهی وقتی زیاد تکرار شود دیگر در نظر زیبا و درست جلوه می کند .
  • 0
    0
    پاسخ به این نظر
    اميد یکشنبه 20 بهمن 1392
    ياد داشت جالبي است از بابت يادآوري اهميت تفكر و مذمت تقليد كوركورانه. ولي قابل ذكر است كه سخن گفتن به هر زباني، اصولي دارد كه بايد رعايت شود. اگر كسي مايل به رعايت اصول آن زبان نيست، بر او حرجي نيست. نيز نبايد مدعي باشد كه سخن وي را پارسي بدانند.زبان ابداعي را هر نام ديگري به غير از نام زبان پارسي مي توان نام گذاري كرد. استفاده از لغات درمعاني صحيح نيز بخشي از اصول هر زبان است و مصطلح شدن معناي غلط، به درست انگاشتن معناي جديد كمكي نمي كند.
  • 0
    0
    پاسخ به این نظر
    امیرحسین آ. یکشنبه 27 مهر 1393
    گاهی دوستان فراموش می‌کنن که زبان «رو» ما انسان‌ها ساختیم و توسعه دادیم. از «آسمون» الهام نشده که «ازش» غلط بگیریم. «فارسی» هم مال همست.
  • 1
    0
    پاسخ به این نظر
    بدون نام چهارشنبه 20 آبان 1394
    جالب خواهد شد!!! نه باید و نبایدی باشد، نه اصولی که پای‌بندی به آن لازم! رها کنیمش! بگذاریم هرکس به هرجا می‌خواهد ببردش! بیچاره نوادگان‌مان! در کتاب‌های زمان خود، حتی ردی از واژگان پارسی را هم نخواهند دید!
  • 0
    0
    پاسخ به این نظر
    دانیال سه شنبه 20 تیر 1396
    البته مرحوم نجفی در کتاب ارزنده "غلط ننویسم" میگن که معیار، محاوره مردم کوچه و بازار هست؛ چرا که زبان پویاست و امکان نداره که بشه چارچوب سختگیرانه ای براش تعیین کرد
مرکز فرهنگی شهر کتاب

نشانی: تهران، خیابان شهید بهشتی، خیابان شهید احمدقصیر (بخارست)، نبش کوچه‌ی سوم، پلاک ۸

تلفن: ۸۸۷۲۳۳۱۶ - ۸۸۷۱۷۴۵۸
دورنگار: ۸۸۷۱۹۲۳۲

 

 

عضویت در خبرنامه الکترونیکی شهرکتاب

Designed & Developed by DORHOST