وقتی بچهها فهرست جایزه را هم میسازند
حالا که شهرکتاب جایزهٔ «روباه شنی» را راه انداخته است و نوجوانان ایرانی نیز در انتخاب کتابهای محبوبشان سهم پیدا کردهاند، بد نیست سراغ تجربههای مشابه در کشورهای دیگر برویم. هر جایزهای مسیر، زبان و منطق خاص خودش را دارد. بررسی این تجربهها کمک میکند ببینیم در نقاط مختلف جهان، کودکان و نوجوانان چگونه از مخاطب کتاب به انتخابکننده، داور و گاهی حتی سازندهٔ فهرستهای ادبی تبدیل شدهاند.
این دومین یادداشت از این مجموعه است. در یادداشت نخست، با عنوان «نیممیلیون داور جوان»، به فرانسه رفتیم و از جایزهٔ «فسادناپذیرها» گفتیم؛ تجربهای گسترده که صدها هزار کودک و نوجوان را در مدرسهها، کتابخانهها و مراکز فرهنگی به خواندن، گفتوگو و رأی دادن دعوت میکند.
این بار به استرالیا میرویم؛ جایی که یک جانور دوستداشتنی دیگر، کوالا، نام خود را به جایزهای داده است که فهرستش هم از دل انتخاب بچهها بیرون میآید.
نام KOALA در واقع سرواژهٔ عبارت Kids Own Australian Literature Awards است؛ چیزی نزدیک به «جایزههای ادبیات استرالیاییِ خودِ بچهها».
همین نام، تکلیف ماجرا را روشن میکند.
در اینجا قرار است سلیقهٔ خوانندگان جوان جدی گرفته شود. بزرگترها برنامه را سازمان میدهند، کتابها را فراهم میکنند، مدرسهها و کتابخانهها را به هم پیوند میزنند و رأیها را میشمارند؛ اما فهرست از پیشنهاد کودکان شکل میگیرد و برنده نیز با رأی آنها تعیین میشود.
فهرست برندگان کوالا از سال ۱۹۸۷ آغاز میشود. یعنی با تجربهای نزدیک به چهار دهه روبهرو هستیم؛ جایزهای که نسلهای مختلف دانشآموزان استرالیایی در آن شرکت کردهاند و بعضی نویسندگان و تصویرگران محبوب را بارها به فهرستهای خود آوردهاند.
ساختار جایزه در چهار مرحله خلاصه میشود:
عضو شوید.
کتاب پیشنهاد کنید.
رأی بدهید.
جشن بگیرید.
چهار مرحلهای که ساده به نظر میرسند، اما کنار هم یک سال کامل خواندن و گفتوگو میسازند.
مرحلهٔ نخست کوالا از جایی آغاز میشود که در بسیاری از جوایز ادبی اصلاً در اختیار خوانندگان نیست: انتخاب نامزدها.
هر دانشآموز میتواند حداکثر چهار کتاب پیشنهاد کند. کتاب باید استرالیایی باشد، در ده سال گذشته منتشر شده باشد و پیشتر جایزهٔ کوالا را نبرده باشد. دانشآموز باید عنوان مشخصی را معرفی کند؛ پیشنهاد کلی یک مجموعه یا نام نویسنده کافی نیست.
این محدودیتها کمک میکند فهرست هر سال تازه بماند و چند کتاب یا مجموعهٔ بسیار مشهور، جای دیگر آثار را نگیرند.
پیشنهادها به دو شکل جمعآوری میشوند. دانشآموزان میتوانند فرم آنلاین را پر کنند یا مدرسه و کتابخانه، برگههای کاغذی را جمعآوری و نتیجه را برای برگزارکنندگان ارسال کند.
خود این مرحله بخشی از برنامهٔ ترویج خواندن است. کتابخانهها قفسهای از کتابهای واجد شرایط میسازند. فرمهای نامزدی را کنار کتابها میگذارند. دربارهٔ نویسندگان استرالیایی حرف میزنند و از دانشآموزان میخواهند به کتابهایی فکر کنند که در چند سال گذشته واقعاً دوست داشتهاند.
پس از جمعآوری و شمارش پیشنهادهای دانشآموزان، فهرستی شامل چهل عنوان شکل میگیرد. این کتابها در چهار گروه قرار میگیرند:
ده کتاب تصویری؛
ده کتاب برای خوانندگان کوچکتر؛
ده کتاب برای خوانندگان بزرگتر؛
و ده اثر داستانی برای دانشآموزان سالهای هفتم تا نهم.
تقسیم کتابها به گروههای مختلف کمک میکند کودک دبستانی و نوجوان چهاردهساله در یک میدان مشترک و نامتناسب رقابت نکنند. هر گروه با کتابهایی روبهرو میشود که به سن، توانایی خواندن و تجربهٔ زندگیاش نزدیکتر است.
اما انتشار فهرست پایان کار نیست. تازه دورهٔ اصلی خواندن آغاز میشود.
مدرسهها و کتابخانهها پوستر فهرست را نصب میکنند. کتابها در قفسههای مشخص قرار میگیرند. آموزگاران بعضی آثار را در کلاس معرفی میکنند. کتابداران از نمایش کتاب، بلندخوانی، گفتوگوی کلاسی، نشانکتاب، برچسب و حتی مسابقههای «کاهوت» کمک میگیرند تا کودکان با نامزدها آشنا شوند.
پس از چند ماه خواندن، ورق زدن، بلندخوانی و بحث کردن، زمان رأیگیری میرسد.
رأیها هم آنلاین ثبت میشوند و هم روی برگههای کاغذی. مدرسهها میتوانند رأیهای دانشآموزان را در جدولی جمعآوری کنند و برای دبیرخانه بفرستند. رأیگیری دورهٔ ۲۰۲۶ اکنون آغاز شده و تا پایان ترم سوم مدارس نیوساوتولز ادامه دارد.
امکان رأی کاغذی شاید جزئی ساده به نظر برسد، اما معنای مهمی دارد. همهٔ کودکان دسترسی یکسانی به اینترنت، تلفن همراه یا ابزارهای دیجیتال ندارند. بعضی نیز از رأی دادن کنار دوستانشان در مدرسه بیشتر لذت میبرند. صندوق کوچک، برگههای رنگی و شمارش رأیها میتواند انتخاب کتاب را به رویدادی جمعی تبدیل کند.
مهمتر اینکه کودکان در این جایزه فقط میان کتابهایی که کارشناسان برگزیدهاند رأی نمیدهند. آنها در آغاز مسیر نیز نقش داشتهاند. فهرستی که اکنون پیش رویشان است، حاصل پیشنهادهای خودشان و دانشآموزانی شبیه خودشان در سراسر ایالت است.
در پایان، برندگان چهار گروه در «روز جوایز کوالا» معرفی میشوند؛ جشنی با حضور دانشآموزان، نویسندگان و تصویرگران. کودکان نتیجه را میشنوند، با پدیدآورندگان کتابها دیدار میکنند، امضا میگیرند و دربارهٔ داستانهایی که خواندهاند حرف میزنند.
برای برخی کتابها عنوان افتخاری نیز در نظر گرفته میشود و همهٔ توجهها روی یک برنده متمرکز نمیماند.
مدرسههایی که نمیتوانند در مراسم اصلی حاضر شوند، نتیجه را دریافت میکنند و میتوانند جشن خودشان را برگزار کنند. مراسمهای سالهای گذشته نیز به صورت ویدئویی منتشر شدهاند تا دانشآموزان بیشتری بتوانند آنها را ببینند.
در بعضی دورهها، برنامه فقط اعلام نام برندگان نبوده است. نویسندگان و تصویرگران برای کودکان داستان ساختهاند، نقاشی کردهاند، به سؤالها پاسخ دادهاند و از تجربهٔ نوشتن و تصویرگری گفتهاند. گاهی آثار هنری تولیدشده در مراسم به مدرسهای اهدا شده و گاهی دانشآموزان خودشان بخشهایی از جشن را اجرا کردهاند.
سرانجام چهار کتاب برنده میشوند. نویسندگان و تصویرگران خوشحال میشوند. روی جلد کتابها نشان کوالا مینشیند و احتمالاً خوانندگان تازهای سراغشان میروند.
اما بخش بزرگی از کار جایزه پیش از اعلام نتایج انجام شده است.
کودکی به قفسهٔ کتابخانه برگشته تا نام کتاب محبوبش را درست بنویسد.
دانشآموزی برای انتخاب میان چهار کتاب مردد شده است.
کلاسی دربارهٔ پایان داستانی بحث کرده است.
کتابداری قفسهای تازه ساخته است.
چند دوست فهمیدهاند که سلیقههای کاملاً متفاوتی دارند.
نوجوانی از انتخابش دفاع کرده و نوجوان دیگری نظرش را تغییر داده است.
شاید ارزش چنین جایزههایی همینجا باشد: کتاب را از شیئی روی قفسه به موضوع گفتوگو تبدیل میکنند.
حالا که «روباه شنی» در ایران آغاز شده است، شناختن تجربههایی مانند «فسادناپذیرها» و «کوالا» میتواند پنجرهای به جهان جوایزی باز کند که خوانندگان جوان را جدی میگیرند. هر کدام از این برنامهها در جامعه، نظام آموزشی و فضای فرهنگی خاص خود شکل گرفتهاند و نسخهای آماده برای تقلید نیستند. بااینحال، پرسش مشترکی در دل همهٔ آنها وجود دارد:
اگر انتخاب را به خود کودکان و نوجوانان بسپاریم، چه کتابهایی دیده خواهند شد؟
پاسخ را از پیش نمیدانیم.
باید کتابها خوانده شوند.
دربارهشان بحث شود.
رأیها شمرده شوند.
برچسبها:روباه شنی
