وقتی کودکان خودشان جایزهٔ ادبی را انتخاب میکنند
فرض کنید در یک مدرسه، کتابخانه یا مرکز فرهنگی، چند کتاب روی میز گذاشتهاند. بچهها همهشان را خواندهاند. دربارهشان حرف زدهاند؛ یکی عاشق یک کتاب شده، دیگری از همان کتاب خوشش نیامده، یکی شخصیت داستان را دوست داشته و دیگری گفته پایانش اصلاً خوب نبوده.
حالا وقت رأی دادن است.
هرکس فقط یک انتخاب دارد.
این اتفاق هر سال در فرانسه، در جایزهای به نام Prix des Incorruptibles، یا «جایزهٔ فسادناپذیرها»، رخ میدهد؛ جایزهای که از سال ۱۹۸۸ برگزار میشود و در سال ۲۰۲۵ بیش از ۵۵۲ هزار کودک و نوجوان در آن شرکت کردند؛ از طریق بیش از ۹۲۰۰ مدرسه، کتابخانه و مرکز فرهنگی.
۵۵۲ هزار نفر برای انتخاب کتاب محبوبشان!
اما شاید خودِ عدد چندان مهم نباشد. چیزی که این جایزه را جالب میکند این است که بچهها واقعاً در انتخاب نقش دارند.
متخصصان کتاب و آموزش، کتابهای مناسب هر گروه سنی را انتخاب و فهرستهای نهایی را آماده میکنند. بعد کتابها به دست بچهها میرسد. آنها میخوانند، دربارهٔ کتابها بحث میکنند و در پایان رأی میدهند.
حتی رأیگیری هم شبیه یک انتخابات واقعی برگزار میشود: برگهٔ رأی، فهرست رأیدهندگان، شمارش آرا و صندوق رأی.
یعنی به بچهها گفته میشود: این نظر شماست که اهمیت دارد.
در کنار کتابها فعالیتهای مختلفی هم وجود دارد: دفترچهٔ خواندن، مسابقهٔ تصویرگری، بازی و آزمون، نامهنگاری با نویسندگان و دیدار با آنها.
یک برنامهٔ خیلی جالب هم هست که در آن نویسنده داستانی را فصلبهفصل برای بچهها میفرستد. بچهها هر فصل را میخوانند و دربارهاش نظر میدهند و سؤالهایشان را برای نویسنده میفرستند. بعد فصل بعدی از راه میرسد.
فکرش را بکنید: نوجوان فقط کتاب را نمیخواند؛ مدتی با نویسنده همراه میشود و حتی در مسیر شکلگیری داستان با او حرف میزند.
حتی بزرگترها هم میتوانند رأی بدهند، ولی رأی آنها جداگانه شمرده میشود. بعد میتوان دید بچهها و بزرگترها چه انتخابهایی داشتهاند.
و این خودش میتواند موضوع یک گفتوگوی خانوادگی باشد:
«تو چرا این کتاب را انتخاب کردی؟»
«من اگر جای تو بودم، آن یکی را انتخاب میکردم!»
شاید همین گفتوگوها بخشی از ارزش جایزه باشد.
تجربهٔ «جایزهٔ فسادناپذیرها» نشان میدهد که وقتی کودکان و نوجوانان از مخاطب صرف کتاب به انتخابکنندهٔ آن تبدیل میشوند، کتابخوانی میتواند به تجربهای جمعی، گفتوگومحور و مشارکتی تبدیل شود؛ رویکردی که در ایران، در «جایزهٔ روباه شنی» شهرکتاب نیز دنبال میشود، با این تفاوت که روباه شنی از ابتدا با تمرکز بر صدای خودِ نوجوانان ۱۱ تا ۱۸ سال طراحی شده است: نوجوانان نهفقط رأیدهنده، بلکه پیشنهاددهندهٔ کتاب، داور، عضو شورای کودک و نوجوان و در سیاستگذاریها، شریک تصمیمگیریاند. روباه شنی همچنین با ایجاد یک بستر ملی و آنلاین، امکان مشارکت نوجوانان را مستقل از مدرسه، کتابخانه یا محل زندگیشان فراهم میکند و بهجای محدود شدن به یک گروه سنی مشخص در هر دوره، انتخاب نهایی کتاب محبوب نوجوانان را در مقیاسی گسترده دنبال میکند. به این ترتیب، روباه شنی تلاش میکند جایزهٔ ادبی را از یک رویداد دربارهٔ نوجوانان، به رویدادی با مشارکت و انتخاب خود نوجوانان تبدیل کند.
برچسبها: روباه شنی
