وقتی کودکان خودشان جایزهٔ ادبی را انتخاب میکنند
تصور کنید در پایان یک سال تحصیلی، بیش از نیممیلیون کودک و نوجوان در سراسر فرانسه پای صندوق رأی بروند برای انتخاب کتابی که بیشتر از همه دوستش داشتهاند.
پشت این صحنه تماشاییتر است: هر کدام از این بچهها چند کتاب خواندهاند، دربارهشان حرف زدهاند، نظر خودشان را شکل دادهاند و حالا یک رأی دارند. رأیی که در شمارش نهایی، درست به اندازهٔ رأی دیگران ارزش دارد.
این همان اتفاقی است که هر سال در «جایزهٔ فسادناپذیرها» (Prix des Incorruptibles) رخ میدهد؛ جایزهای فرانسوی که از سال ۱۹۸۸ برگزار میشود و خود را بسیار فراتر از یک جایزهٔ ادبی ساده، بلکه نوعی «پروژهٔ ادبی و شهروندی» میداند.
در بسیاری از جوایز ادبی، مسیر انتخاب تا حد زیادی روشن است: گروهی از منتقدان، نویسندگان، استادان یا متخصصان کتاب چند اثر را میخوانند و در نهایت یک یا چند اثر را برمیگزینند.
در «فسادناپذیرها» ماجرا از جای دیگری شروع میشود.
برای هر گروه سنی، ابتدا مجموعهای از کتابها بررسی میشود. کتابهای اولیه را ناشران پیشنهاد میکنند و سپس کمیتههای انتخاب به سراغ آنها میروند. در حال حاضر ۱۲۴ کمیتهٔ انتخاب در سراسر فرانسه فعالیت میکنند و حدود ۱۲۰۰ نفر از متخصصان حوزهٔ کتاب و آموزش ــ از معلمان و کتابداران گرفته تا کتابفروشان و فعالان حوزهٔ کودک ــ در این فرایند مشارکت دارند. اعضای این کمیتهها داوطلبانه ماهها کتاب میخوانند، دربارهٔ آنها بحث میکنند و در نهایت فهرستهای مناسب هر گروه سنی را شکل میدهند.
اما این متخصصان برندهٔ نهایی را انتخاب نمیکنند.
آنها فهرست را آماده میکنند؛ بعد نوبت خوانندگان جوان است.
مقیاس این تجربه واقعاً قابل توجه است.
در سال ۲۰۲۵، ۵۵۲٬۴۶۹ کودک و نوجوان در رأیگیری جایزه شرکت کردند و این برنامه در ۹٬۲۰۳ مدرسه، کتابخانه، مرکز فرهنگی و مرکز اوقات فراغت اجرا شد.
یعنی با یک مسابقهٔ کوچک مدرسهای طرف نیستیم. با شبکهای گسترده از خوانندگان مواجهیم که در نقاط مختلف کشور، تقریباً یک تجربهٔ مشترک را پشت سر میگذارند: کتاب میخوانند، دربارهٔ کتاب حرف میزنند و سرانجام انتخاب خودشان را اعلام میکنند.
از این زاویه، شاید بتوان گفت «فسادناپذیرها» بیش از آنکه یک جایزهٔ کتاب کودک ساده باشد، نوعی تمرین گستردهٔ مشارکت فرهنگی است.
کودک در این مسابقه باید موضع روشن بگیرد و آن را اعلام کند:
این کتاب را دوست داشتم یا نه؟
چرا؟
کدام شخصیت را بیشتر دوست داشتم؟
کدام داستان مرا بیشتر درگیر کرد؟
اگر قرار باشد فقط یکی از این کتابها برنده شود، انتخاب من کدام است؟
و سرانجام: رأی من چیست؟
این بخش از پروژه شاید از همه جالبتر باشد:
برای رأیگیری، برگزارکنندگان یک «کیت رأی» در اختیار مراکز شرکتکننده میگذارند که شامل کارت انتخاباتی، برگهٔ رأی، فهرست ثبت رأیدهندگان، برگهٔ شمارش آرا، گواهی خواننده و حتی الگوی ساخت صندوق رأی است. مراکز میتوانند رأیگیری را شبیه یک انتخابات واقعی برگزار کنند؛ حتی امکان استفاده از صندوق و محل رأیگیری واقعی نیز پیشبینی شده است.
پیام این کار روشن است: رأی دادن بخشی تزئینی از برنامه نیست.
خواندن به تصمیم منجر میشود و تصمیم، نیازمند داوری است.
کودک باید از میان چند اثر انتخاب کند و انتخابش را به عنوان یک ترجیح شخصی به رسمیت بشناسد.
یکی از نقاط قوت «فسادناپذیرها» این است که سازماندهندگان بهخوبی فهمیدهاند یک فهرست کتاب و یک صندوق رأی بهتنهایی نمیتواند تجربهٔ خواندن جمعی بسازد.
برای همین، مجموعهای از فعالیتها در کنار کتابها طراحی شده است: دفترچههای خواندن، بازی و آزمون، واژهنامه، مسابقهٔ تصویرگری، فعالیتهای دیجیتال، پادکست و برنامههایی برای گفتوگو با نویسندگان و تصویرگران.
حتی امکان نامهنگاری با نویسنده یا تصویرگر نیز وجود دارد.
اینجا اتفاق مهمی رخ میدهد: نویسنده از یک نام روی جلد کتاب به یک انسان واقعی تبدیل میشود و کودک از یک خوانندهٔ منفعل به کسی تبدیل میشود که میتواند از نویسنده سؤال بپرسد، دربارهٔ داستان نظر بدهد و حتی با او وارد گفتوگو شود.
یکی از جالبترین برنامههای جانبی «فسادناپذیرها» Le Feuilleton des Incos است؛ تجربهای که کودکان را با یک اثر در حال نوشتهشدن روبهرو میکند.
نویسنده هر دو هفته فصل تازهای از داستانش را برای گروههای شرکتکننده میفرستد. خوانندگان جوان آن را میخوانند، دربارهاش نظر میدهند، سؤال میپرسند و حتی نقدش میکنند. سپس فصل بعدی از راه میرسد.
به این ترتیب، کودک فقط محصول نهایی ادبیات را نمیخواند؛ بلکه برای لحظاتی وارد پشت صحنهٔ خلق ادبی میشود.
کتاب دیگر چیزی نهایی و مقدس نیست. نویسنده مینویسد، خواننده واکنش نشان میدهد، و گفتوگو میان این دو شکل میگیرد.
این شاید یکی از جذابترین شکلهای آموزش ادبیات باشد: به جای آنکه به کودک بگوییم «این کتاب را بخوان و دربارهاش نظر بده»، او را وارد فرایندی کنیم که در آن نظر خواننده واقعاً بخشی از تجربهٔ ادبی است.
ماجرا یک لایهٔ دیگر هم دارد.
در «فسادناپذیرها»، بزرگسالان نیز میتوانند رأی بدهند؛ اما آرای آنها جدا از آرای کودکان ثبت میشود. بنابراین میتوان انتخاب دو گروه را با یکدیگر مقایسه کرد.
این ویژگی ساده، امکان جالبی ایجاد میکند:
آیا کتابی که کودکان بیشتر دوست دارند همان کتابی است که بزرگسالان میپسندند؟
اگر نه، چرا؟
شاید بزرگسالان بیشتر تحت تأثیر کیفیت ادبی، زبان یا پیام اجتماعی یک اثر قرار بگیرند و کودکان به شخصیت، ماجرا، طنز یا هیجان آن توجه بیشتری نشان دهند. شاید هم در مواردی نتیجه کاملاً برعکس باشد.
در هر صورت، اختلاف رأی دیگر یک «اختلاف» ساده نیست؛ میتواند آغاز یک گفتوگو باشد.
یک ویژگی دیگر این پروژه، تأکید آن بر دسترسی گسترده است.
«فسادناپذیرها» تلاش میکند تجربهٔ خواندن را به گروههای مختلف برساند؛ از کلاسهای معمولی گرفته تا کودکان دارای اختلالات خواندن، دانشآموزان مهاجر و چندزبانه، کودکان دارای معلولیت و حتی کودکانی که در بیمارستان تحصیل میکنند. برای برخی گروهها، نسخههای صوتی و ابزارهای همراه نیز فراهم شده است.
بنابراین «همه رأی میدهند» فقط یک شعار نیست. ساختار برنامه تلاش میکند شرایطی فراهم کند که تا حد امکان، هر خواننده بتواند در تجربهٔ مشترک خواندن و انتخاب شرکت کند.
یک جایزهٔ ادبی معمولاً با اعلام برنده تمام میشود. اما یک پروژهٔ خواندن خوب، تازه از آنجا شروع میشود که خواننده بتواند دربارهٔ آنچه خوانده است حرف بزند.
در مدل فرانسوی، کتابها بهانهای برای ساختن یک جامعهٔ کوچک خوانندگان میشوند: جامعهای که در آن کودکان و نوجوانان میخوانند، بحث میکنند، نقد میکنند، با نویسنده ارتباط میگیرند، رأی میدهند و نتیجهٔ انتخاب خود را میبینند.
در چنین مدلی، رأی دادن پایان خواندن نیست؛ بخشی از خودِ خواندن است.
شاید هدف مهمتر چنین برنامهای این بوده که تعداد بیشتری از کودکان و نوجوانان بتوانند روزی بگویند:
من این کتاب را خواندم. دربارهاش فکر کردم. با دیگران حرف زدم. و در نهایت، خودم انتخاب کردم.
اطلاعات، آمار و برنامههای دورههای مختلف «Prix des Incorruptibles» در وبسایت رسمی جایزه در دسترس است. این انجمن از سوی وزارت آموزش ملی فرانسه به عنوان یک نهاد آموزشی مکمل آموزش عمومی به رسمیت شناخته شده است.
منابع رسمی:
برچسبها:روباه شنی
